સ્ટ્રોક આવે તે પહેલાં શરીર આપે છે 6 સંકેત! ભૂલથી પણ અવગણતા નહીં, જીવ જઈ શકે છે!
બ્રેઈન સ્ટ્રોક (લકવો) એ એક એવી અત્યંત ગંભીર મેડિકલ ઈમરજન્સી છે, જેમાં જો શરૂઆતના લક્ષણોને સમયસર ઓળખી લેવામાં આવે અને દર્દીને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચાડવામાં આવે, તો તેનો જીવ બચવાની અને સંપૂર્ણપણે સાજા થવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે. ઘણીવાર સ્ટ્રોકના શરૂઆતના સંકેતો ખૂબ જ સામાન્ય લાગે છે અથવા તો થોડી જ મિનિટોમાં આપમેળે શાંત થઈ જાય છે. પરંતુ ડોક્ટરો ખાસ ચેતવણી આપે છે કે આવા હળવા કે અસ્થાયી લક્ષણોને ક્યારેય અવગણવા જોઈએ નહીં કે તે જાતે જ મટી જશે તેવી રાહ જોવી જોઈએ નહીં. હૈદરાબાદની એપોલો હોસ્પિટલના ન્યુરો અને વાસ્ક્યુલર ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલોજી વિભાગના હેડ અને સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડો. સુરેશ ગિરાગાની જણાવે છે કે સ્ટ્રોકના લક્ષણો પ્રત્યે જાગૃતિ અને સમયસરની તબીબી સારવાર દર્દીના ભવિષ્ય માટે કેટલી નિર્ણાયક સાબિત થાય છે.

આખરે બ્રેઈન સ્ટ્રોક શું છે અને તે શા માટે થાય છે?
જ્યારે આપણા મગજને લોહી પહોંચાડતી કોઈ નસ બ્લોક થઈ જાય (ગાંઠ જામી જાય) અથવા કોઈ નસ ફાટી જવાને કારણે મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ (બ્લીડિંગ) થાય, ત્યારે મગજનો લોહીનો પુરવઠો અટકી જાય છે. આ સ્થિતિને ‘બ્રેઈન સ્ટ્રોક’ કહેવામાં આવે છે. લોહીનો પ્રવાહ અટકી જવાને કારણે મગજના કોષોને પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન મળતો નથી. ઓક્સિજનના અભાવે મગજના કોષો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને જો આ સ્થિતિ લાંબો સમય રહે, તો મગજને કાયમી નુકસાન પહોંચી શકે છે.
સ્ટ્રોકના સામાન્ય લક્ષણોમાં શરીરની કોઈ એક બાજુએ અચાનક નબળાઈ આવવી કે બહેરાશ (ઝણઝણાટી) લાગવી, ચહેરો એક તરફ નમી જવો, બોલવામાં તકલીફ પડવી, આંખે અંધારા આવવા કે ધૂંધળું દેખાવું, શરીરનું સંતુલન ગુમાવવું અને અચાનક ચક્કર આવવા જેવા સંકેતોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, દરેક વખતે આ લક્ષણો ખૂબ જ ગંભીર કે લાંબા સમય સુધી રહે તે જરૂરી નથી. ઘણા કિસ્સાઓમાં થોડી જ વારમાં દર્દીને સારું લાગવા માંડે છે, જેનાથી પરિવારજનોને એવું લાગે છે કે હવે કોઈ જોખમ નથી. પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે, આવા ક્ષણિક લક્ષણો પણ અંદર રહેલી કોઈ મોટી બીમારીનો ઈશારો હોઈ શકે છે.
સ્ટ્રોકની સારવારમાં દરેક મિનિટ કેમ કિંમતી છે?
આ વર્ષના ‘વર્લ્ડ સ્ટ્રોક ડે’ (વિશ્વ સ્ટ્રોક દિવસ) ની થીમ “દરેક મિનિટ મહત્વની છે” (Every minute counts) રાખવામાં આવી છે, જે સ્ટ્રોકની સારવારમાં સમયનું મહત્વ દર્શાવે છે. સ્ટ્રોક એ કોઈ સામાન્ય બીમારી નથી, તેમાં સારવાર શરૂ કરવામાં થયેલો થોડો પણ વિલંબ મગજને ગંભીર અને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. મગજ જેટલો લાંબો સમય પૂરતા રક્તપ્રવાહ વિના રહે છે, તેટલી જ જટિલતાઓ વધવાની શક્યતા રહે છે.
જો દર્દીને હોસ્પિટલ પહોંચાડવામાં મોડું થાય, તો વ્યક્તિની બોલવાની, ચાલવાની, યાદ રાખવાની, કામ કરવાની કે રોજિંદા કાર્યો સ્વતંત્ર રીતે કરવાની ક્ષમતા કાયમ માટે છીનવાઈ શકે છે. જોકે સમયસરની સારવાર દરેક વખતે સંપૂર્ણ રિકવરીની ગેરંટી આપતી નથી, તેમ છતાં કોઈ પણ વિલંબ વિના હોસ્પિટલ પહોંચવાથી ડોક્ટરોને સ્ટ્રોકનો પ્રકાર અને તેની ગંભીરતા તપાસવાનો સમય મળી રહે છે, જેથી ‘ગોલ્ડન અવર’ માં અપાતી જીવનરક્ષક સારવાર શરૂ કરી શકાય.

સ્ટ્રોકના ચેતવણીરૂપ સંકેતોને કેવી રીતે ઓળખવા? (BE FAST ફોર્મ્યુલા)
સામાન્ય લોકો પણ સ્ટ્રોકના લક્ષણોને સરળતાથી ઓળખી શકે તે માટે તબીબી જગતમાં ‘BE FAST’ નામની એક સરળ પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી છે. જો કોઈ વ્યક્તિમાં નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ચેતી જવું જોઈએ:
B – Balance (સંતુલન): શું વ્યક્તિને અચાનક ચક્કર આવી રહ્યા છે અથવા ચાલતી વખતે શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે?
E – Eyes (આંખો): શું વ્યક્તિને અચાનક એક અથવા બંને આંખે ધૂંધળું દેખાવા લાગ્યું છે કે દ્રષ્ટિ ઓછી થઈ ગઈ છે?
F – Face (ચહેરો): શું વ્યક્તિનો ચહેરો એક બાજુ નમી ગયો હોય તેવું લાગે છે? હસતી વખતે ચહેરો અસમાન દેખાય છે?
A – Arms (હાથ): શું કોઈ એક હાથમાં અચાનક નબળાઈ આવી ગઈ છે કે હાથ ઊંચો કરવામાં તકલીફ પડી રહી છે?
S – Speech (વાણી): શું વ્યક્તિની જીભ થોથવાય છે, શબ્દો સ્પષ્ટ બોલાતા નથી અથવા સામેવાળાની વાત સમજવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે?
T – Time (સમય): જો ઉપરનામાંથી કોઈ પણ એક લક્ષણ અચાનક દેખાય, તો એક પણ ક્ષણ બગાડ્યા વિના તાત્કાલિક ઈમરજન્સી તબીબી મદદ લો.
યાદ રાખો, આમાંથી કોઈ એક જ લક્ષણ દેખાય તો પણ તેને મેડિકલ ઈમરજન્સી ગણીને તાત્કાલિક પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે.
જો કોઈને સ્ટ્રોકના લક્ષણો દેખાય તો શું કરવું?
જો તમને શંકા જાય કે તમારી આસપાસની કોઈ વ્યક્તિને સ્ટ્રોક આવી રહ્યો છે, તો તરત જ એમ્બ્યુલન્સ અથવા ઈમરજન્સી સેવાને ફોન કરો. લક્ષણો વધુ ગંભીર બને તેની રાહ ન જુઓ અને એવું પણ ન માનો કે દર્દી આરામ કરવાથી જાતે સાજો થઈ જશે. આ ઉપરાંત, દર્દીમાં સૌપ્રથમ લક્ષણો કયા સમયે દેખાયા હતા તે ચોક્કસ સમય નોંધી લો. આ માહિતી ડોક્ટરો માટે ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે, કારણ કે તેના આધારે જ નક્કી થાય છે કે દર્દીને કઈ દવા કે ઈન્જેક્શન આપી શકાય તેમ છે.
જ્યાં સુધી મેડિકલ ટીમ ન આવે ત્યાં સુધી દર્દીને સુરક્ષિત અને આરામદાયક સ્થિતિમાં સુવડાવી રાખો. ડોક્ટરની સલાહ વિના દર્દીને ખાવા-પીવાનું, પાણી કે કોઈ પણ પ્રકારની દવા આપવાનું ટાળો, કારણ કે સ્ટ્રોક દરમિયાન ગળવાની ક્ષમતા પર અસર થઈ હોવાથી ખોરાક કે પાણી શ્વાસનળીમાં ફસાઈ શકે છે.
