સોનાના દાગીના ખરીદતા પહેલાં ચેતી જજો! એક નાનકડી ભૂલથી થઈ શકે છે મોટું નુકસાન
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સોનાના દાગીના માત્ર શણગારનું સાધન નથી, પરંતુ તેને સુરક્ષિત રોકાણ અને મુશ્કેલ સમયની મૂડી તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. ખાસ પ્રસંગોએ કે રોકાણના હેતુથી આપણે સોનું ખરીદીએ છીએ, પરંતુ માત્ર નરી આંખે જોઈને તે દાગીનો અસલી છે કે નકલી, અથવા તેમાં કેટલા ટકા શુદ્ધતા છે, તે નક્કી કરવું લગભગ અશક્ય છે.
પછી ભલે તે વર્ષો જૂનો પારિવારિક વારસાગત દાગીનો હોય કે તાજેતરમાં જ ખરીદેલી વીંટી હોય, જ્યારે સોનાના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હોય ત્યારે તેની શુદ્ધતાની ખાતરી કરવી અત્યંત જરૂરી બની જાય છે. જોકે ઘરે બેઠા કેટલાક સરળ પ્રયોગો દ્વારા પ્રાથમિક અંદાજ લગાવી શકાય છે, પરંતુ તે ૧૦૦ ટકા સચોટ પુરાવો નથી. ભારતમાં સોનાની શુદ્ધતા તપાસવાનું સૌથી પહેલું અને સૌથી વિશ્વસનીય પગલું બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) નો હોલમાર્ક અને ૬-અંકનો HUID કોડ તપાસવાનું છે.

સૌથી પહેલા BIS હોલમાર્ક અને HUID કોડ તપાસો
જો તમારા સોનાના દાગીના પર હોલમાર્ક લાગેલો હોય, તો તેના પર મુખ્યત્વે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ નિશાન ચોક્કસપણે જોવા જોઈએ: BIS નું સ્ટાન્ડર્ડ માર્ક, શુદ્ધતા (Purity) દર્શાવતો અંક અને ૬-અંકનો આલ્ફાન્યુમેરિક HUID કોડ.
શુદ્ધતાનો અંક દર્શાવે છે કે દાગીનામાં ખરેખર કેટલું સોનું છે:
22K916: તેનો અર્થ એ છે કે આ ૨૨ કેરેટનું સોનું છે, જેમાં ૯૧.૬ ટકા શુદ્ધ સોનું રહેલું છે.
18K750: આ નિશાન ૧૮ કેરેટ સોનું દર્શાવે છે, જેમાં ૭૫ ટકા શુદ્ધ સોનું હોય છે.
14K585: તેનો અર્થ ૧૪ કેરેટ સોનું થાય છે, જેમાં ૫૮.૫ ટકા સોનું હોય છે.
તમે માત્ર દાગીના પર કોતરેલા નિશાન પર ભરોસો રાખવાને બદલે ભારત સરકારની સત્તાવાર ‘BIS Care’ મોબાઈલ એપ પર જઈને HUID વેરિફિકેશન સુવિધા દ્વારા તે ૬-અંકનો કોડ નાખીને દાગીનાની તમામ વિગતો જેમ કે જ્વેલરનું નામ, હોલમાર્કિંગ સેન્ટર અને શુદ્ધતાની ઓનલાઈન ખરાઈ કરી શકો છો.
શું ઘરે બેઠા સોનાની શુદ્ધતા તપાસી શકાય છે?
હા, ઘરે રહીને અમુક સરળ પદ્ધતિઓ અપનાવીને તમે એવો પ્રાથમિક અંદાજ જરૂર લગાવી શકો છો કે તમારું સોનું અસલી છે કે તેમાં કોઈ ભેળસેળ છે. જોકે, આ ઘરેલું રીતોને શુદ્ધતાનું અંતિમ પ્રમાણપત્ર ન ગણવું જોઈએ.
યાદ રાખો કે સોનાના દાગીના ક્યારેય ૨૪ કેરેટ શુદ્ધ સોનામાંથી બનતા નથી, કારણ કે શુદ્ધ સોનું ખૂબ જ નરમ હોય છે. દાગીનાને મજબૂતાઈ અને ટકાઉપણું આપવા માટે તેમાં તાંબુ, ચાંદી કે જસત જેવી અન્ય ધાતુઓ ભેળવવામાં આવે છે. વળી, આજકાલ બજારમાં ‘ગોલ્ડ-પ્લેટેડ’ (સોનાનો ઢોળ ચડાવેલા) દાગીના પણ એટલી સફાઈથી બને છે કે સામાન્ય ટેસ્ટમાં તે અસલી જેવા જ લાગે છે.
૧. ચુંબક ટેસ્ટ (Magnet Test) કરી જુઓ
ઘરે બેઠા સોનાની પ્રાથમિક તપાસ કરવાની સૌથી સરળ રીત ચુંબક ટેસ્ટ છે. સોનું એ ચુંબકીય (Magnetic) ધાતુ નથી. તમારા દાગીનાને કોઈ સપાટ જગ્યા પર મૂકો અને તેની નજીક એક શક્તિશાળી ચુંબક (જેમ કે હાર્ડવેર સ્ટોર પર મળતું મેગ્નેટ) લઈ જાઓ. જો દાગીનો ચુંબક તરફ જોરથી આકર્ષાય કે ચોંટી જાય, તો સમજી લેવું કે તેમાં લોખંડ કે નિકલ જેવી અન્ય ધાતુઓની મોટી ભેળસેળ છે.
જોકે, જો દાગીનો ચુંબકને ન ચોંટે, તો તેનો અર્થ એ પણ નથી કે તે ૧૦૦ ટકા અસલી સોનું જ છે, કારણ કે તાંબુ, એલ્યુમિનિયમ અને ચાંદી જેવી અન્ય ધાતુઓ પણ ચુંબકને આકર્ષતી નથી.
૨. પાણીમાં નાખીને સોનાની તપાસ કરો (Water Test)
બીજી એક પ્રચલિત રીત પાણીનો ટેસ્ટ છે. સોનું એક ખૂબ જ ભારે અને ઘનતા (Density) ધરાવતી ધાતુ છે. જ્યારે તમે અસલી સોનાના દાગીનાને પાણી ભરેલા ગ્લાસ કે વાટકામાં નાખો છો, ત્યારે તે તરત જ તળિયે બેસી જાય છે (ડૂબી જાય છે). નકલી કે હલકી ધાતુના દાગીના ઘણીવાર પાણીની સપાટી પર તરતા રહે છે અથવા ધીમે-ધીમે નીચે જાય છે.
પરંતુ, માત્ર દાગીનો ડૂબી જાય એટલા માત્રથી તેની શુદ્ધતા સાબિત થતી નથી, કારણ કે પિત્તળ કે અન્ય ભારે ધાતુઓ પણ પાણીમાં ડૂબી જાય છે. વળી, જો દાગીનામાં નંગ જડેલા હોય કે તે અંદરથી પોલો (Hollow) હોય, તો આ ટેસ્ટનું પરિણામ બદલાઈ શકે છે.

૩. હોલમાર્ક, ચુંબક અને સપાટીનું ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ કરો
કોઈ એક જ ઘરેલું ઉપાય પર આધાર રાખવાને બદલે એકસાથે અનેક બાબતોની તપાસ કરવી વધુ હિતાવહ છે. સૌપ્રથમ BIS હોલમાર્ક તપાસો. ત્યારબાદ મેગ્નિફાઈંગ ગ્લાસથી દાગીનાની સપાટી અને રંગને ધ્યાનથી જુઓ. જ્યાં દાગીનાના ખૂણા ઘસાતા હોય ત્યાં જો કોઈ અલગ રંગ દેખાતો હોય, અંદરની કોઈ બીજી ધાતુ ડોકાતી હોય કે ઉપરનું પડ ઉખડતું જણાય, તો તે દાગીનો ગોલ્ડ-પ્લેટેડ હોઈ શકે છે.
૪. વિનેગર, લીંબુ અને ટૂથપેસ્ટ જેવા અખતરા કરવાનું ટાળો
ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર એવા ઘણા ઘરેલું નુસખા ફરતા હોય છે જેમાં વિનેગર, લીંબુનો રસ, ટૂથપેસ્ટ, બ્લીચ કે ફાઉન્ડેશન મેકઅપ લગાવીને સોનું તપાસવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ નિષ્ણાતો આવા પ્રયોગોથી દૂર રહેવાની ચેતવણી આપે છે.
ટૂથપેસ્ટ ઘસવાથી દાગીનાની ચમક અને પોલિશ ખરાબ થઈ શકે છે. જ્યારે ઘરેલું કેમિકલ્સ કે એસિડ દાગીનામાં જડેલા મોતી, પન્ના (Emerald), ઓપલ કે અન્ય નાજુક રત્નોને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
૫. નિષ્ણાત અથવા સત્તાવાર સેન્ટર પર ટેસ્ટ કરાવો
જો તમને તમારા કોઈ જૂના દાગીનાની શુદ્ધતા અંગે ગંભીર શંકા હોય અથવા તમે મોંઘા દાગીના ખરીદવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો પ્રોફેશનલ ટેસ્ટિંગ જ સૌથી વિશ્વસનીય વિકલ્પ છે. આજકાલ મોટા જ્વેલર્સ અને સરકાર માન્ય એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ (AHC) ખાતે X-ray Fluorescence (XRF) મશીન ઉપલબ્ધ હોય છે. આ આધુનિક મશીન દાગીનાને કોઈ પણ જાતનું નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કે કાપ્યા વિના માત્ર થોડી જ સેકન્ડોમાં જણાવી દે છે કે તેમાં કેટલા ટકા સોનું અને કેટલા ટકા અન્ય ધાતુઓ ભળેલી છે.
