સૈનિકોને મોટી કાયદાકીય રાહત! ઓપરેશન દરમિયાન અકસ્માતે ઘાયલ થાય તો પણ મળશે ખાસ પેન્શન
દેશની સરહદો અને આંતરિક સુરક્ષા માટે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકતા સૈનિકોના કલ્યાણ અને પેન્શન સંબંધિત એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ મામલે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે કોઈપણ સૈનિકને ‘વૉર ઇન્જરી એલિમેન્ટ’ (War Injury Element) હેઠળ વિશેષ પેન્શનનો લાભ મેળવવા માટે દુશ્મનની ગોળી વાગવી જ ફરજિયાત નથી. જો કોઈ લશ્કરી અભિયાન (ઓપરેશન) દરમિયાન જવાન પોતાની જ બંદૂકમાંથી અકસ્માતે ગોળી છૂટવાથી અથવા પોતાની જ સેનાના અન્ય સૈનિકોના ફાયરિંગથી ઘાયલ થાય છે, તો પણ તે આ પેન્શન મેળવવા માટે હકદાર ગણાશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં મહત્વની ટિપ્પણી કરતા કહ્યું છે કે આવા કિસ્સાઓમાં જવાનને ‘વૂન્ડેડ બેટલ કેઝ્યુઅલ્ટી’ (Wounded Battle Casualty) એટલે કે યુદ્ધ અથવા લશ્કરી અભિયાન દરમિયાન ઘાયલ થયેલા સૈનિકની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવશે. તેમને બિલકુલ એ જ રીતે પેન્શન અને અન્ય સુવિધાઓ આપવામાં આવશે, જેવી દુશ્મનના સીધા હુમલામાં ઘાયલ થયેલા સૈનિકને મળતી હોય છે. આ ચુકાદાથી સેનાના એવા જવાનો અને તેમના પરિવારોને મોટી કાયદાકીય અને આર્થિક રાહત મળી છે, જેઓ કમનસીબ સંજોગોમાં ઓપરેશન દરમિયાન અકસ્માતનો ભોગ બને છે.
લશ્કરી ઓપરેશન દરમિયાન ઘાયલ થતા જવાનોને મળશે વૉર ઇન્જરી પેન્શન
સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્મા અને ન્યાયાધીશ એન.કે. સિંહની ખંડપીઠે શુક્રવારે આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો સંભળાવ્યો હતો. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે ભારતીય સેનાના જૂના આદેશનો હવાલો આપ્યો હતો, જેમાં બે ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં ઘાયલ થતા સૈનિકોને ‘વૂન્ડેડ બેટલ કેઝ્યુઅલ્ટી’ નો દરજ્જો આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
પ્રથમ પરિસ્થિતિ એ છે કે જ્યારે સૈનિક કોઈ લશ્કરી ઓપરેશન દરમિયાન પોતાની જ બંદૂકમાંથી અકસ્માતે ગોળી છૂટવાથી અથવા અન્ય કોઈ અણધાર્યા કારણસર ઘાયલ થાય. બીજી પરિસ્થિતિ એ છે કે જ્યારે જવાનને પોતાની જ સેનાના સાથી સૈનિકોના ફાયરિંગથી ઈજા પહોંચે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ બંને પરિસ્થિતિઓમાં એક મુખ્ય શરત પૂર્ણ થવી જરૂરી છે—જવાનને દુશ્મન દેશના સૈનિકો અથવા આતંકવાદીઓ વિરુદ્ધ લશ્કરી અભિયાન ચલાવતી વખતે ઈજા થઈ હોવી જોઈએ. જો ઓપરેશન દરમિયાન જવાન ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય, તો તે ‘વૉર ઇન્જરી એલિમેન્ટ’ હેઠળ મળતા પેન્શનનો અધિકારી બને છે. ઘણીવાર વહીવટી સ્તરે ટેકનિકલ કારણોસર અથવા દુશ્મનની ગોળી ન વાગી હોવાના આધારે આ લાભ અટકાવી દેવામાં આવતો હતો, જેના પર કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી છે.
પોતાની બંદૂકમાંથી અકસ્માતે ગોળી છૂટવા પર પણ મળશે લાભ
પોતાની જ બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટવાના કિસ્સાઓમાં ઘણીવાર એવી શંકાઓ ઉભી કરવામાં આવે છે કે શું જવાને જાણીજોઈને પોતાને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે? આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે ખૂબ જ સૂક્ષ્મ અને તર્કસંગત તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે પોતાની જ બંદૂકમાંથી અકસ્માતે ગોળી છૂટવી અને જાણીજોઈને પોતાને ઈજા પહોંચાડવી—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.
જો કોઈ જવાનને હથિયાર સંભાળતી વખતે, અચાનક પડી જવાથી, ટ્રિગરમાં કોઈ વસ્તુ કે ડાળી-પથ્થર ફસાઈ જવાથી, અજાણતા ટ્રિગર દબાઈ જવાથી અથવા બંદૂકમાં કોઈ ટેકનિકલ ખામી સર્જાવાને કારણે ગોળી વાગી જાય, તો તેને કોઈપણ સંજોગોમાં ‘જાણીજોઈને પોતાને ઘાયલ કરવાની ઘટના’ ગણી શકાય નહીં. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આવી દુર્ઘટનાઓમાં સૈનિકનો પોતાને ઈજા પહોંચાડવાનો કે નુકસાન કરવાનો કોઈ ઈરાદો હોતો નથી. તેથી, માત્ર એટલા જ આધારે તેને વધારાના પેન્શન લાભથી વંચિત રાખી શકાય નહીં કે ગોળી તેની પોતાની જ બંદૂકમાંથી છૂટી હતી.

જાણીજોઈને કરેલી ઈજા અને અકસ્માત વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સ્વયં ઈજા પહોંચાડવી (Self-inflicted injury) અને અકસ્માતમાં ઘાયલ થવું (Accidental injury) એ બંને તદ્દન અલગ બાબતો છે. જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને પોતાને ઈજા પહોંચાડે છે, તો તેમાં તેને પોતાના કૃત્યની સંપૂર્ણ જાણકારી હોય છે અથવા પોતાને નુકસાન પહોંચાડવાનો સ્પષ્ટ ઈરાદો હોય છે. આવા કિસ્સાઓમાં નિયમો મુજબ વધારાનો પેન્શન લાભ આપી શકાય નહીં.
પરંતુ, જો કોઈ સૈનિકને ફરજ અને લશ્કરી ઓપરેશન દરમિયાન કોઈપણ ખોટા ઈરાદા વગર અકસ્માતે ઈજા થાય છે, તો તેને ચોક્કસપણે તેનો હક મળવો જોઈએ. સરહદ પર કે આતંકવાદ વિરોધી ઓપરેશનમાં ખડેપગે રહેતા જવાનો અત્યંત કપરા અને જોખમી સંજોગોમાં કામ કરતા હોય છે, જ્યાં ક્ષણભરની ચૂક કે હથિયારની ખામી પણ મોટી દુર્ઘટના નોતરી શકે છે.
સૈનિકોના મનોબળ અને કલ્યાણ માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ સૈનિકોના મનોબળ માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે કોઈ સૈનિક દેશ માટે લડતા-લડતા ઘાયલ થાય છે, ત્યારે તેની અને તેના પરિવારની આર્થિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી એ રાજ્ય અને વ્યવસ્થાની નૈતિક ફરજ છે. આ ચુકાદાથી ભવિષ્યમાં એવા તમામ કેસોમાં સ્પષ્ટતા રહેશે જ્યાં ઓપરેશન દરમિયાન ‘ફ્રેન્ડલી ફાયર’ (પોતાની જ સેનાની ગોળી) અથવા હથિયારના અકસ્માતને કારણે સૈનિકો ઘાયલ થયા હોય. હવે આવા સૈનિકોને પેન્શન મેળવવા માટે લાંબી કાનૂની લડાઈ લડવાની જરૂર નહીં રહે અને તેમને સન્માન સાથે તેમનો હક મળી શકશે.
