આંતરતારકીય ધૂમકેતુ 3I/ATLAS: અવકાશમાંથી આવેલું પ્રાચીન રહસ્ય, મળ્યો જીવનના નિર્માણ તત્વોનો ભંડાર
અવકાશમાંથી આપણા સૌરમંડળમાં પ્રવેશ કરનારી ત્રીજી પુષ્ટિ થયેલી વસ્તુ, આંતરતારકીય ધૂમકેતુ 3I/ATLAS (જેને C/2025 N1 (ATLAS) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે), એ તાજેતરના અવલોકનોથી વૈજ્ઞાનિકોને આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે. તેમાં મિથેનોલ અને હાઇડ્રોજન સાયનાઇડ જેવા રસાયણો અસામાન્ય રીતે વિપુલ માત્રામાં જોવા મળ્યા છે—આ બંને તત્વો જીવનના રસાયણશાસ્ત્ર સાથે જોડાયેલા મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્માણ ખંડ (building blocks) છે.
3I/ATLAS ને સૌપ્રથમ ૧ જુલાઈ ૨૦૨૫ ના રોજ ચિલીમાં ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) સર્વેક્ષણ ટેલિસ્કોપ દ્વારા શોધવામાં આવ્યો હતો. આ ધૂમકેતુ તેના પહેલાં શોધાયેલા બે આંતરતારકીય પિંડો—1I/ʻOumuamua અને 2I/Borisov—પછીનો ત્રીજો પિંડ છે. તેની અતિશય ગતિ અને જીવન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ રસાયણોની વિપુલતાને કારણે વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં જિજ્ઞાસા વધી છે.
રાસાયણિક પ્રોફાઇલ: જીવનના તત્વોનો અસામાન્ય ભંડાર
નાસાના ખગોળ રસાયણશાસ્ત્રી ડૉ. માર્ટિન કોર્ડિનર અને તેમની ટીમે ચિલીમાં અટાકામા લાર્જ મિલિમીટર/સબમિલિમીટર એરે (ALMA) નો ઉપયોગ કરીને 3I/ATLAS ની રાસાયણિક રચનાનું ગહન વિશ્લેષણ કર્યું.
- તેમણે શોધી કાઢ્યું કે આ “બાહ્ય ધૂમકેતુ” હાઇડ્રોજન સાયનાઇડ અને મિથેનોલની પર્યાપ્ત માત્રા ઉત્સર્જિત કરી રહ્યું છે.
- સામાન્ય રીતે આપણા સૌરમંડળના ધૂમકેતુઓમાં મિથેનોલ કુલ વરાળ (vapour) ના લગભગ બે ટકા હોય છે, જ્યારે 3I/ATLAS માં આ દર લગભગ આઠ ટકા છે, જે તેની અસાધારણ રાસાયણિક સક્રિયતા દર્શાવે છે.
- મિથેનોલ પ્રીબાયોટિક રસાયણશાસ્ત્રમાં એક મૂળભૂત નિર્માણ ખંડ છે, અને તેની વિપુલતા સૂચવે છે કે જીવન-અનુકૂળ રસાયણશાસ્ત્ર ફક્ત આપણા સૌરમંડળ પૂરતું મર્યાદિત નથી.
આ ઉપરાંત, જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ (JWST) અને SPHEREx એ પણ પુષ્ટિ કરી છે કે 3I/ATLAS કાર્બન ડાયોક્સાઇડ CO2માં પણ અસામાન્ય રીતે સમૃદ્ધ છે, જેમાં પાણીની બરફ, જળ બાષ્પ, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને કાર્બોનિલ સલ્ફાઇડની થોડી માત્રા પણ સામેલ છે. 3I/ATLAS માં CO2-થી-પાણીનો ગુણોત્તર 8.0 \pm 1.0 છે, જે તેને ધૂમકેતુઓમાં સૌથી વધુ CO2વિપુલતા ધરાવતા પિંડોમાંથી એક બનાવે છે.
નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં, સૌરમંડળની નજીકથી પસાર થયા પછી, ધૂમકેતુમાં એક વિશિષ્ટ લીલો રંગ જોવા મળ્યો હતો, જે દ્વિપરમાણુ કાર્બન C2 અણુઓના સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી ઉત્સર્જિત થાય છે.
પ્રાચીન ઉત્પત્તિ અને ગતિ
તેના અતિશય ગતિશીલ અને અતિપરવલયીય (hyperbolic) પ્રક્ષેપવક્રને કારણે, 3I/ATLAS સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણથી બંધાયેલ નથી.
- તે ૬.૧૩૯ ની અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષીય વિકેન્દ્રતા (eccentricity) દર્શાવે છે, જે તેને અત્યાર સુધી જાણીતા ત્રણેય આંતરતારકીય પિંડોમાં સૌથી વધુ વિકેન્દ્રતા ધરાવતો પિંડ બનાવે છે.
- સૌરમંડળમાં પ્રવેશ કરતી વખતે, તેની ગતિ સૂર્યની સાપેક્ષે ૫૮ કિમી/સેકન્ડ હતી, અને ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ ના રોજ ઉપસૌર (perihelion) પર, તેની મહત્તમ ગતિ ૬૮ કિમી/સેકન્ડ હતી. આ ગતિને જોતા, તેને અત્યાર સુધી નોંધાયેલા સૌથી ઝડપી સૌરમંડળના મુલાકાતીઓમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.
માનવામાં આવે છે કે 3I/ATLAS ની ઉત્પત્તિ આકાશગંગા (મિલ્કી વે) ની જાડી ડિસ્કમાંથી થઈ છે, અને તે સંભવતઃ ૭ અબજ વર્ષ કે તેથી વધુ જૂનો હોઈ શકે છે—જે આપણા પોતાના સૌરમંડળ કરતાં પણ વધુ આયુનો છે.
તાજેતરના વિશ્લેષણ (ઉચ્ચ નિકલ-થી-આયર્ન ગુણોત્તરના આધારે) સૂચવે છે કે તે એક સામાન્ય બર્ફીલો ધૂમકેતુ નથી, પરંતુ એક ઉચ્ચ-શક્તિવાળો, ભૌગોલિક રીતે સંસાધિત છાલવાળો અવશેષ છે. આ એક વિભેદિત એક્ઝોમૂનનો ખંડ અથવા એક બહિર્ગ્રહની તળછટની પોપડીનો ટુકડો હોઈ શકે છે, જે ૧૦ અબજ વર્ષોથી વધુ સમય સુધી આંતરતારકીય યાત્રામાં ટકી રહેવા સક્ષમ છે.
સલામતી અને અવલોકન
નાસાએ પુષ્ટિ કરી છે કે 3I/ATLAS પૃથ્વી માટે કોઈ ખતરો નથી. તે ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ ના રોજ સૂર્યની સૌથી નજીક ૧.૩૬ AU (લગભગ ૨૦૩ મિલિયન કિમી) ની દૂરી પર પહોંચ્યો હતો. તે ૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ પૃથ્વીની સૌથી નજીક ૧.૭૯૮ AU (લગભગ ૨૬૯ મિલિયન કિમી) ની દૂરી પરથી પસાર થશે.
જોકે, હાર્વર્ડના ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રી એવિ લોએબે અટકળો લગાવી છે કે 3I/ATLAS એક પરાક્રમ અવકાશયાન હોઈ શકે છે. જોકે, મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકોએ આ દાવાની ટીકા કરી છે, કારણ કે ધૂમકેતુ સ્પષ્ટપણે CO2, પાણી અને સાયનાઇડ જેવા વાયુઓનું ઉત્સર્જન કરી રહ્યો છે, જે ધૂમકેતુ ગતિવિધિના શાસ્ત્રીય હસ્તાક્ષર છે.
નાસાના હબલ, જેમ્સ વેબ (JWST), SPHEREx અને મંગળની આસપાસના ઓર્બિટર જેમ કે MAVEN અને MRO સહિતના ઘણા અવકાશ મિશન 3I/ATLAS નો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.
આ આંતરતારકીય મહેમાન વૈજ્ઞાનિકોને આકાશગંગામાં ગ્રહ નિર્માણની સ્થિતિઓને સમજવા અને પ્રાચીન તારકીય પ્રણાલીઓમાંથી પ્રાપ્ત સામગ્રીનું વિશ્લેષણ કરવાની એક દુર્લભ તક પૂરી પાડે છે.
