મહારાષ્ટ્રનો રાજકીય ઉલટફેર: એકનાથ શિંદેનો વિદ્રોહ, ઉદ્ધવનું રાજીનામું અને ‘અસલી’ શિવસેનાનો જંગ
મહારાષ્ટ્રના રાજકારણમાં જૂન 2022 થી શરૂ થયેલો સત્તા સંઘર્ષ ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ બની ગયો છે. વરિષ્ઠ નેતા એકનાથ શિંદેના નેતૃત્વમાં થયેલા વિદ્રોહે માત્ર મહા વિકાસ આઘાડી (MVA) સરકારને જ ધરાશાયી કરી નથી, પરંતુ દાયકાઓ જૂની શિવસેનાને પણ બે જૂથોમાં વિભાજિત કરી દીધી છે.
વિદ્રોહની શરૂઆત: સુરતથી ગુવાહાટી સુધી
આ સંકટની શરૂઆત 20 જૂન, 2022 ના રોજ વિધાન પરિષદની ચૂંટણીઓ પછી થઈ, જ્યારે એકનાથ શિંદે અચાનક ‘સંપર્ક વિહોણા’ થઈ ગયા. શિંદે અને તેમના સાથી ધારાસભ્યો પહેલા ભાજપ શાસિત ગુજરાતના સુરત પહોંચ્યા અને પછી ત્યાંથી અસમના ગુવાહાટી ચાલ્યા ગયા. શિંદેનો તર્ક હતો કે આ વિદ્રોહ શિવસેનાના સન્માનને બચાવવા અને બાલાસાહેબ ઠાકરેની વિચારધારાને જાળવી રાખવા માટે હતો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ (NCP) સાથેના ગઠબંધનને કારણે શિવસેના નબળી પડી રહી હતી.
’50 ખોકે, એકદમ ઓકે’ નો વિવાદ
આ વિદ્રોહ દરમિયાન સૌથી મોટો વિવાદ ધારાસભ્યોને આપવામાં આવેલી કથિત લાંચને લઈને થયો હતો. વિપક્ષે આરોપ લગાવ્યો કે શિંદે જૂથના ધારાસભ્યોને પક્ષ પલટો કરવા માટે 50-50 કરોડ રૂપિયા આપવામાં આવ્યા હતા. વિપક્ષી દળોએ “50 ખોકે, એકદમ ઓકે” (50 કરોડ, બધું બરાબર છે) નો નારો આપ્યો, જે સમગ્ર રાજ્યમાં લોકપ્રિય થયો. આ નારાના જનક કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય કૈલાસ ગોરંટ્યાલ માનવામાં આવે છે. જોકે, મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેએ આ આરોપોને ધરાર ફગાવી દેતા કહ્યું કે ધારાસભ્યોએ વિચારધારા માટે ઉદ્ધવ ઠાકરેનો સાથ છોડ્યો હતો, પૈસા માટે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય: રાજ્યપાલની ભૂમિકા પર સવાલ
મે 2023 માં સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે તારણ કાઢ્યું કે તત્કાલીન રાજ્યપાલ દ્વારા ઉદ્ધવ ઠાકરેને ફ્લોર ટેસ્ટ (બહુમત પરીક્ષણ) માટે બોલાવ્યા તે યોગ્ય નહોતું, કારણ કે તેમની પાસે એવા કોઈ મજબૂત પુરાવા નહોતા જેના આધારે તેઓ એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકે કે સરકારે બહુમતી ગુમાવી દીધી છે. જોકે, અદાલતે ‘યથાસ્થિતિ’ (Status Quo Ante) પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અથવા ઉદ્ધવ ઠાકરે સરકારને પરત લાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, કારણ કે ઠાકરેએ ફ્લોર ટેસ્ટનો સામનો કરવાને બદલે જાતે જ રાજીનામું આપી દીધું હતું. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિધાનસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) જ ધારાસભ્યોની અયોગ્યતા પર નિર્ણય લેવા માટે યોગ્ય સત્તાધિકારી છે.
ચૂંટણી પંચનો નિર્ણય: અસલી શિવસેના કોણ?
ફેબ્રુઆરી 2023 માં, ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) એ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેતા એકનાથ શિંદેના જૂથને સત્તાવાર ‘શિવસેના’ તરીકે માન્યતા આપી. પંચે શિંદે જૂથને પક્ષનું નામ અને સત્તાવાર ચૂંટણી ચિન્હ ‘ધનુષ અને બાણ’ ફાળવ્યું. આ નિર્ણય ‘ધારાકીય બહુમતી પરીક્ષણ’ (Test of Majority) ના આધારે લેવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે શિંદે જૂથ પાસે ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો અને સાંસદોની ભારે બહુમતી હતી. બીજી તરફ, ઉદ્ધવ ઠાકરે જૂથને ‘શિવસેના (ઉદ્ધવ બાલાસાહેબ ઠાકરે)’ નામ અને ‘મશાલ’ ચિન્હ આપવામાં આવ્યું.
મહારાષ્ટ્રની આ રાજકીય ઘટનાક્રમ માત્ર પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની અસરકારકતા પર સવાલ ઉઠાવતી નથી, પરંતુ તે એ પણ દર્શાવે છે કે પક્ષની અંદરની આંતરિક લોકશાહી કેટલી મહત્વની છે. હાલમાં, એકનાથ શિંદે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી તરીકે સરકારનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, જ્યારે અયોગ્યતા અને પક્ષના નિયંત્રણની કાયદાકીય લડાઈ હજુ પણ ચર્ચાનો વિષય છે.
