ભારતનું વધતું ડાયાબિટીસ સંકટ: 10 કરોડથી વધુ પ્રભાવિત અને અર્થતંત્ર પર 11.4 લાખ કરોડ ડોલરનો બોજ
ભારત અત્યારે એક ગંભીર મધુપ્રમેહ મહામારી (Diabetes Epidemic) નો સામનો કરી રહ્યું છે, જેણે દેશને વિશ્વની ‘ડાયાબિટીસ રાજધાની’ બનાવી દીધું છે. તાજેતરના આંકડા મુજબ, ભારતમાં 10.1 કરોડ (101 million) થી વધુ લોકો ડાયાબિટીસ સાથે જીવી રહ્યા છે, અને અન્ય 13.6 કરોડ લોકો પ્રી-ડાયાબિટીસ (prediabetes) ની સ્થિતિમાં છે. વિશ્વના કુલ ડાયાબિટીસના દર્દીઓનો ચોથો ભાગ હવે માત્ર ભારતમાં છે.
અર્થતંત્ર પર મોટો ફટકો
આ સંકટ માત્ર સ્વાસ્થ્ય પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે ‘ટિકિંગ ટાઈમ બોમ્બ’ સાબિત થઈ રહ્યું છે. એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસ મુજબ, ડાયાબિટીસને કારણે ભારત પર 11.4 લાખ કરોડ ડોલર ($11.4 trillion) નો આર્થિક બોજ પડી શકે છે, જે અમેરિકા પછી વિશ્વમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું આર્થિક નુકસાન છે. આ ખર્ચ માત્ર તબીબી સારવાર સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ તેમાં ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો અને અનૌપચારિક દેખભાળ (caregiving) ની વ્યાપક આર્થિક અસર પણ સામેલ છે. એવો અંદાજ છે કે 2030 સુધીમાં ભારત લગભગ 1.79 કરોડ સંભવિત ઉત્પાદક વર્ષો ગુમાવશે.
અજ્ઞાનતા અને સારવારનો અભાવ
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ભારતમાં 10 માંથી 4 દર્દીઓ (લગભગ 40%) એ વાતથી અજાણ છે કે તેમને આ બીમારી છે. આંકડાઓ અનુસાર, લગભગ 62% દર્દીઓને યોગ્ય સારવાર મળી રહી નથી. જાગૃતિનો આ અભાવ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારો અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોમાં વધુ જોવા મળ્યો છે.
જોખમી પરિબળો અને જાતિ-આધારિત તફાવત
અભ્યાસો દર્શાવે છે કે 45 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર અને મેદસ્વીપણું તેના મુખ્ય જોખમી પરિબળો છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે કમર-થી-ઊંચાઈનો ગુણોત્તર (Waist-to-Height Ratio – WHtR) શરીરના વજન (BMI) ની સરખામણીમાં ડાયાબિટીસના જોખમને ઓળખવા માટેનું વધુ સારું માપદંડ છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યાં પુરુષોમાં કસરત અને BMI ની સીધી અસર જોવા મળી, ત્યાં મહિલાઓમાં આ પરિબળો આંકડાકીય રીતે એટલા નોંધપાત્ર જણાયા નથી, જે લિંગ-વિશિષ્ટ સ્વાસ્થ્ય વ્યૂહરચનાઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
શહેરી વિરુદ્ધ ગ્રામીણ વિભાજન અને ટેકનોલોજીની ભૂમિકા
ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ શહેરી વિસ્તારોમાં (14.2%) ગ્રામીણ વિસ્તારો (8.3%) કરતા વધુ છે, પરંતુ હવે ગ્રામીણ ભારતમાં પણ કેસો ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ તફાવતને ઘટાડવા માટે ટેલીમેડિસિન (Telemedicine) ક્રાંતિકારી ભૂમિકા ભજવી રહી છે. ભારતની ‘ઈ-સંજીવની’ (eSanjeevani) જેવી પહેલ ગ્રામીણ દર્દીઓને નિષ્ણાતો સાથે જોડી રહી છે, જેનાથી મુસાફરી કર્યા વિના સસ્તી અને સમયસર સારવાર શક્ય બની રહી છે.
સરકારની પહેલ અને બચાવના ઉપાયો
ભારત સરકારે કેન્સર, ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને સ્ટ્રોકના નિવારણ અને નિયંત્રણ માટે NPCDCS કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે, જેનું ધ્યાન વહેલી તપાસ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર પર છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ બોજને ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ (દરરોજ ઓછામાં ઓછી 30 મિનિટ), સંતુલિત આહાર અને વજનનું સંચાલન છે.
ડાયાબિટીસ હવે માત્ર એક વ્યક્તિગત બીમારી નથી, પરંતુ એક રાષ્ટ્રીય સામાજિક અને આર્થિક પડકાર બની ગયો છે, જેનો સામનો કરવા માટે વ્યાપક જાગૃતિ અને સક્રિય નીતિઓની તાત્કાલિક જરૂર છે.
