ડિજિટલ ક્રાંતિનું આગામી સ્ટેશન: ભારત કેવી રીતે બની શકે છે વિશ્વનું સૌથી મોટું ‘ગ્રીન ડેટા સેન્ટર’ હબ?
ભારત હાલમાં જે રીતે ડિજિટલ ક્રાંતિના યુગમાં આગળ વધી રહ્યું છે, તેને જોતા ડેટા સેન્ટર ઉદ્યોગ દેશના અર્થતંત્રનો આગામી મોટો સ્તંભ સાબિત થવા જઈ રહ્યો છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને 5G ના વિસ્તારને કારણે ડેટાનો વપરાશ આસમાને પહોંચ્યો છે. આ સ્થિતિમાં, ભારત પાસે વૈશ્વિક ‘સસ્ટેનેબલ ડેટા સેન્ટર હબ’ બનવાની સુવર્ણ તક છે. પરંતુ, આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે માત્ર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરતું નથી, તેના માટે મજબૂત અને દૂરંદેશી ધરાવતી સરકારી નીતિઓની સખત જરૂર છે.
ડેટા સેન્ટરની વધતી જતી માંગ અને પર્યાવરણ
ડેટા સેન્ટર્સ એ ડિજિટલ દુનિયાના “એન્જિન” છે, જે અબજો ગીગાબાઇટ્સ ડેટાને સ્ટોર અને પ્રોસેસ કરે છે. જોકે, આ સેન્ટર્સ અતિશય વીજળીનો વપરાશ કરે છે અને મોટી માત્રામાં ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. પરંપરાગત રીતે, આ વીજળી કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સમાંથી આવે છે, જે કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ વધારે છે. ભારત માટે પડકાર એ છે કે ડેટા સેન્ટર્સની ક્ષમતા વધારવાની સાથે તેને ‘સસ્ટેનેબલ’ એટલે કે પર્યાવરણને અનુકૂળ કેવી રીતે બનાવવું.
ભારત પાસે રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) નો વિશાળ સ્ત્રોત છે. જો ડેટા સેન્ટર ઉદ્યોગને સીધી રીતે ગ્રીન એનર્જી ગ્રીડ સાથે જોડવામાં આવે, તો ભારત વિશ્વના અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ઓછા ખર્ચે અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર ડેટા સ્ટોરેજની સુવિધા આપી શકે છે.
ભારત કેમ બની શકે છે વૈશ્વિક હબ?
ભારતની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને વિશાળ ટેલેન્ટ પુલ તેને આ ક્ષેત્રમાં અન્ય દેશો કરતા આગળ રાખે છે.
-
ડેટા લોકલાઇઝેશન: ભારત સરકારના ડેટા સુરક્ષાના નિયમોને કારણે વિદેશી કંપનીઓએ ભારતમાં જ ડેટા સ્ટોર કરવો અનિવાર્ય બન્યો છે. આનાથી સ્થાનિક ડેટા સેન્ટર્સની માંગમાં તેજી આવી છે.
-
કિંમત અને સ્પર્ધાત્મકતા: રિયલ એસ્ટેટ અને ઓપરેશનલ કોસ્ટની દ્રષ્ટિએ સિંગાપોર કે હોંગકોંગ જેવા દેશોની સરખામણીમાં ભારત ઘણું સસ્તું છે.
-
ગ્રીન એનર્જી ટાર્ગેટ: ભારતનું ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ રિન્યુએબલ એનર્જીનું લક્ષ્ય ડેટા સેન્ટર્સ માટે જરૂરી ‘ક્લીન પાવર’ પૂરો પાડવામાં મદદરૂપ થશે.
યોગ્ય નીતિની (Policy) અનિવાર્યતા
ભારતને હબ બનાવવા માટે સરકાર તરફથી કેટલાક મહત્વના નીતિગત ફેરફારોની જરૂર છે:
-
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટેટસ: ડેટા સેન્ટર ઉદ્યોગને પૂર્ણરૂપે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો દરજ્જો આપવાથી કંપનીઓને લાંબા ગાળાની લોન અને ટેક્સમાં રાહત મળી શકે છે.
-
સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ: અત્યારે ડેટા સેન્ટર સ્થાપવા માટે વીજળી, પાણી અને પર્યાવરણ સંબંધિત અનેક મંજૂરીઓ લેવી પડે છે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવી જોઈએ.
-
ગ્રીન એનર્જી ઇન્સેન્ટિવ્સ: જે કંપનીઓ ૧૦૦% રિન્યુએબલ એનર્જી પર ડેટા સેન્ટર ચલાવે તેમને વીજળીના દરોમાં સબસિડી અથવા કાર્બન ક્રેડિટનો લાભ આપવો જોઈએ.
-
કૂલિંગ ટેકનોલોજી પર રિસર્ચ: ભારતના ગરમ વાતાવરણમાં ડેટા સેન્ટર્સને ઠંડા રાખવા માટે વધુ વીજળી વપરાય છે. ‘લિક્વિડ કૂલિંગ’ અથવા ‘સબમર્સિબલ કૂલિંગ’ જેવી આધુનિક તકનીકોના સંશોધન માટે પ્રોત્સાહન મળવું જરૂરી છે.
પડકારો અને ઉકેલ
ભારત સામેનો સૌથી મોટો પડકાર વીજ પુરવઠાની સાતત્યતા (24/7 Power Supply) છે. રિન્યુએબલ એનર્જી કુદરત પર આધારિત હોવાથી, તેની સાથે ‘બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ’ (BESS) નો વિકાસ કરવો અનિવાર્ય છે. આ ઉપરાંત, ડેટા સેન્ટર્સ માટે મોટી માત્રામાં પાણીની જરૂર પડે છે, તેથી વોટર-રિસાયકલિંગ પોલિસી પણ મજબૂત હોવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષમાં, જો ભારત સરકાર ડેટા સેન્ટર સેક્ટર માટે ‘ઇન્વેસ્ટર ફ્રેન્ડલી’ અને ‘ઇકો ફ્રેન્ડલી’ નીતિઓ લાવશે, તો આગામી પાંચ વર્ષમાં ભારત એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રનું સૌથી મોટું સસ્ટેનેબલ ડેટા હબ બની શકે છે. આ માત્ર આર્થિક વિકાસ જ નહીં, પરંતુ હજારો હાઈ-ટેક નોકરીઓનું પણ સર્જન કરશે.
