શું બીજાની મિલકત વેચવા પર પણ લાગશે Capital Gain Tax? જાણો કાયદાનો નવો નિયમ!
જમીન કે મકાનની ખરીદ-વેચાણ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાવર ઓફ એટર્ની (PoA) નો ઉપયોગ કરવો એ ખૂબ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ શું માત્ર કોઈ સંપત્તિની પાવર ઓફ એટર્ની તમારી પાસે હોવા માત્રથી, તે સંપત્તિના વેચાણ પર લાગતો લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ (LTCG) ટેક્સ પણ તમારે જ ભરવો પડે?
તાજેતરમાં જ આવકવેરા અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) ની જયપુર બેંચે ‘રૂપ નારાયણ ચૌધરી વિરુદ્ધ DCIT’ ના કેસમાં આ સવાલનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો છે. ITAT એ કરદાતાના નામે ઉમેરવામાં આવેલા આશરે ₹૨૯ લાખના કેપિટલ ગેઈન ટેક્સની આકારણીને સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધી છે. ટ્રિબ્યુનલે પોતાના આ દેશવ્યાપી ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સંપત્તિના વેચાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરવાનો અધિકાર હોવો અને તે સંપત્તિના વાસ્તવિક માલિક હોવું, એ બે સાવ અલગ બાબતો છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ કેસની શરૂઆત એક કૌટુંબિક અને મિલકત સંબંધિત વ્યવહારથી થાય છે. આ મિલકત મૂળભૂત રીતે કરદાતા રૂપ નારાયણ ચૌધરીના માતા ભૂરી દેવીની હતી. ભૂરી દેવીએ ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫ના રોજ રજિસ્ટર્ડ ખરીદ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા આ મિલકત ₹૪ લાખમાં ખરીદી હતી અને કાયદાકીય રીતે તેઓ તેના પૂર્ણ માલિક હતા.
વર્ષો પછી, વધતી ઉંમર કે અન્ય કારણોસર ભૂરી દેવીએ તેમના પુત્ર રૂપ નારાયણ ચૌધરીને પોતાની વતી મિલકત સંબંધી કાર્યો કરવા માટે ‘પાવર ઓફ એટર્ની’ આપ્યો. આ PoA ના આધારે, ચૌધરીએ ૧૨ મે ૨૦૧૧ના રોજ તેમની માતાની વતી આ મિલકતનું વેચાણ દસ્તાવેજ નિષ્પાદિત કર્યું અને સંપત્તિ પોતાની પત્ની અને પુત્રના નામે ટ્રાન્સફર કરી.
પરંતુ, જ્યારે આ કેસ આવકવેરા વિભાગ પાસે પહોંચ્યો, ત્યારે એસેસિંગ ઓફિસર (AO) એ રૂપ નારાયણ ચૌધરીને માત્ર પાવર ઓફ એટર્ની હોવા છતાં, મિલકતના “માનિત માલિક” (Deemed Owner) ગણાવી દીધા. ત્યારબાદ, તેમણે ચૌધરીના માથા પર જ આ વેચાણથી થયેલા સમગ્ર કેપિટલ ગેઈનનો ટેક્સ નાખી દીધો.
કર અધિકારીએ સ્ટેમ્પ ડ્યુટીના મૂલ્યાંકન મુજબ મિલકતની કિંમત ₹૩૫.૯૩ લાખ ગણી અને ૨૦૦૫ની ખરીદ કિંમત ₹૪ લાખનું ઇન્ડેક્સ્ડ કોસ્ટ ₹૭.૧૦ લાખ ગણીને બાદ કર્યું. બંને વચ્ચેનો તફાવત એટલે કે ₹૨૮.૮૩ લાખને ‘લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન’ ગણાવીને રૂપ નારાયણ ચૌધરીની આવકમાં ઉમેરી દેવામાં આવ્યો અને તેમના પર ટેક્સની ભારે રકમ થોપી દેવામાં આવી.
ટેક્સ ઓફિસરે પુત્રને જ કેમ માલિક માની લીધા?
આવકવેરા અધિકારીએ પોતાના નિર્ણય પાછળ કેટલાક ખાસ તર્કો રજૂ કર્યા હતા:
૧. નાણાકીય ક્ષમતા પર સવાલ: ૨૦૦૫ના મૂળ ખરીદ દસ્તાવેજમાં માતા ભૂરી દેવીને ‘ગૃહિણી’ (Housewife) તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. અધિકારીએ દાવો કર્યો કે એક ગૃહિણી પાસે ૨૦૦૫માં ₹૪ લાખ રોકડા આપીને મિલકત ખરીદવાના નાણાકીય સાધનો ક્યાંથી હોય?
૨. રોકડ વ્યવહારો: મિલકતના મોટાભાગના વ્યવહારો રોકડમાં થયા હતા.
૩. નાણાં ટ્રાન્સફરના પુરાવાનો અભાવ: એસેસિંગ ઓફિસર સમક્ષ એવો કોઈ પુરાવો રજૂ નહોતો થયો જે સાબિત કરે કે મિલકતના વેચાણથી મળેલી રકમ ખરેખર માતા ભૂરી દેવીના બેંક ખાતામાં જમા થઈ હતી.
આ તમામ સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને, ટેક્સ ઓફિસરે એવું તારણ કાઢ્યું કે આ મિલકત માટેનું વાસ્તવિક રોકાણ પુત્ર રૂપ નારાયણ ચૌધરીએ જ કર્યું હતું. તેથી, ભલે દસ્તાવેજ પર માતાનું નામ હોય, પરંતુ પુત્ર જ તેનો વાસ્તવિક માલિક છે અને ટેક્સ પણ તેણે જ ભરવો પડશે.
ITAT નો ઐતિહાસિક નિર્ણય: PoA માત્ર અધિકાર આપે છે, માલિકી નહીં
જ્યારે આ કેસ આવકવેરા અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) સમક્ષ પહોંચ્યો, ત્યારે ITAT એસેસિંગ ઓફિસરની આ કાર્યશૈલી અને તર્ક સાથે સંપૂર્ણપણે અસહમત થઈ.
ITAT એ નોંધ્યું કે ૨૦૦૫નો રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભૂરી દેવી આ મિલકતના કાનૂની અને સંપૂર્ણ માલિક હતા. રૂપ નારાયણ ચૌધરીએ ૨૦૧૧માં વેચાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરી ત્યારે તેમણે માત્ર એક ‘એજન્ટ’ અથવા ‘એટર્ની’ તરીકે કામ કર્યું હતું, માલિક તરીકે નહીં.
ટ્રિબ્યુનલે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા કહ્યું કે:
પાવર ઓફ એટર્ની ધારક ક્યારેય માલિક ન બની શકે: માત્ર પાવર ઓફ એટર્ની હોવા માત્રથી અથવા તેના આધારે વેચાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરવાથી મિલકતની માલિકી ચૌધરીને મળતી નથી.
આવક પર અધિકાર: મિલકતના વેચાણથી થયેલી આવક કે કેપિટલ ગેઈન પર પાવર ઓફ એટર્ની હોલ્ડરનો કોઈ અધિકાર નથી હોતો, તેથી તે રકમ પર કર ચૂકવવાની જવાબદારી પણ તેની બનતી નથી.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પાવર ઓફ એટર્ની એ એક વ્યક્તિને બીજી વ્યક્તિ વતી કાનૂની કે વહીવટી કાર્યો કરવાની સત્તા આપે છે. તે કોઈ સંપત્તિના માલિકી હક્કો ટ્રાન્સફર કરતી નથી.
કરદાતાઓ માટે આ નિર્ણયનો શો અર્થ છે?
ITAT નો આ નિર્ણય મિલકતોના વેચાણ અને પાવર ઓફ એટર્ની ધરાવતા લાખો કરદાતાઓ માટે મોટો રાહતરૂપ છે. આ ચુકાદો કાયદાના એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતને પુનઃસ્થાપિત કરે છે: “મિલકત વેચવાની સત્તા હોવી અને મિલકતના માલિક હોવું એ બે અલગ બાબતો છે.”
જો તમે તમારા પરિવારના કોઈ સભ્ય (જેમ કે માતા-પિતા, પતિ/પત્ની) ની મિલકત તેમના પાવર ઓફ એટર્નીના આધારે વેચો છો, તો તેમાંથી થતો કેપિટલ ગેઈન હંમેશા મૂળ માલિકના નામે જ ટેક્સપાત્ર બનશે, નહીં કે સહી કરનાર પાવર ઓફ એટર્ની ધારકના નામે.
આ નિર્ણયને કારણે ITAT એ રૂપ નારાયણ ચૌધરી પર નાખવામાં આવેલી ₹૨૮.૮૩ લાખની કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધી છે.
