સાઉદી અરેબિયામાં ‘મૌન સત્તા પરિવર્તન’: મોહમ્મદ બિન સલમાનના હાથમાં આવી સંપૂર્ણ કમાન
સાઉદી અરેબિયામાં એક મોટા અને શાંત રાજકીય પરિવર્તન હેઠળ, ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન (MBS) એ દેશની સત્તા પર પોતાની પકડ સંપૂર્ણપણે મજબૂત કરી લીધી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, 2024 પછી કિંગ સલમાનની ભૂમિકા માત્ર સત્તાવાર સંદેશાઓ જાહેર કરવા પૂરતી સીમિત રહી ગઈ છે, જ્યારે તમામ મુખ્ય નીતિવિષયક અને રાજદ્વારી નિર્ણયો હવે સીધા MBS દ્વારા લેવામાં આવી રહ્યા છે.
કિંગ સલમાનની ઘટતી સક્રિયતા અને MBS નો ઉદય
90 વર્ષીય કિંગ સલમાન તાજેતરમાં ફેફસાના સોજા (lung inflammation) ની સારવાર બાદ હોસ્પિટલમાંથી ડિસ્ચાર્જ થયા છે. જોકે તેઓ હજુ પણ કેબિનેટ બેઠકોની અધ્યક્ષતા કરે છે, પરંતુ 2025 પછી તેમણે વિદેશી નેતાઓ સાથે મળવાનું લગભગ બંધ કરી દીધું છે. તેનાથી વિપરીત, MBS હવે તુર્કી, જર્મની અને અમેરિકા જેવા દેશો સાથે સીધો સંવાદ કરી રહ્યા છે અને તેમને સાઉદી અરેબિયાના ‘ડી-ફેક્ટો’ (વાસ્તવિક) શાસક માનવામાં આવે છે.
મુખ્ય રાજદ્વારી અને સૈન્ય નિર્ણયો
ક્રાઉન પ્રિન્સે તાજેતરમાં ઘણા ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’ નિર્ણયો લીધા છે જે તેમની વધતી શક્તિ દર્શાવે છે:
- પાકિસ્તાન સાથે ડિફેન્સ ડીલ: MBS એ પાકિસ્તાન સાથે સંરક્ષણ કરારની જાહેરાત કરી છે, જેને પરમાણુ સુરક્ષા ગેરંટી મેળવવાના પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે.
- ઈરાન-અમેરિકા મધ્યસ્થી: જાન્યુઆરી 2026 માં, MBS એ કથિત રીતે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે ફોન પર વાત કરીને ઈરાન પરના સંભવિત હુમલાને રોકવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી.
- યમનમાં હસ્તક્ષેપ: સાઉદીએ યમનમાં UAE ના પ્રભાવને ઘટાડવા માટે સૈન્ય કાર્યવાહી અને મોટા પાયે નાણાં ખર્ચવાનો નિર્ણય પણ MBS ના નેતૃત્વમાં જ લીધો છે.
આર્થિક સામ્રાજ્ય અને વિઝન 2030
MBS નું ‘વિઝન 2030’ સાઉદી અર્થતંત્રને તેલ પરની નિર્ભરતામાંથી મુક્ત કરી નવો ઓપ આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ યોજનાના કેન્દ્રમાં પબ્લિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ (PIF) છે, જે હવે અંદાજે $620 બિલિયનની સંપત્તિ સાથે ‘સમાંતર બજેટ’ ની જેમ કામ કરી રહ્યું છે. સાઉદી અરામકો (Aramco) ના માલિકી હક્કો PIF માં સ્થાનાંતરિત કરવાના પગલાએ MBS ને દેશના નાણાકીય સંસાધનો પર અભૂતપૂર્વ નિયંત્રણ આપ્યું છે.
સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ અને સુરક્ષા તંત્ર
MBS એ માત્ર આર્થિક જ નહીં પણ સુરક્ષા તંત્રને પણ પોતાના હેઠળ કરી લીધું છે. તેમણે તમામ ગુપ્તચર અને આતંકવાદ વિરોધી એજન્સીઓને પોતાના સીધા નિયંત્રણમાં લીધી છે. આ ઉપરાંત, ‘ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાન’ ના નામે તેમણે શાહી પરિવારના ઘણા પ્રભાવશાળી રાજકુમારો અને ઉદ્યોગપતિઓને કિનારે કરીને પોતાની સ્થિતિને પડકારમુક્ત બનાવી દીધી છે.
ભવિષ્યના પડકારો:
વડાપ્રધાન તરીકે MBS ની નિમણૂકને ઘણીવાર જમાલ ખશોગી હત્યાકાંડ જેવા કેસમાં કાયદાકીય જવાબદારીમાંથી બચવા માટે ‘સાર્વભૌમ મુક્તિ’ (sovereign immunity) મેળવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ ‘સુલતાનિક’ મોડલ સાઉદી અરેબિયાને નવી દિશામાં લઈ જઈ રહ્યું છે જ્યાં સંપૂર્ણ નિષ્ઠા માત્ર એક વ્યક્તિ, મોહમ્મદ બિન સલમાન પ્રત્યે કેન્દ્રિત છે.
