મધ્ય પૂર્વ સંકટ: તેલની કિંમતોમાં ઉછાળો અને ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે નવા પડકારો
ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા સૈન્ય તણાવ અને મિસાઇલ હુમલાઓએ વૈશ્વિક તેલ બજારોમાં ભારે અનિશ્ચિતતા ઊભી કરી છે. તાજેતરમાં ઇઝરાયેલ દ્વારા ઈરાનના સાઉથ પાર્સ (South Pars) ગેસ ક્ષેત્રને નિશાન બનાવ્યાના અહેવાલો બાદ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં તેજી આવવાની શક્યતા છે. બજાર વિશ્લેષકોએ ચેતવણી આપી છે કે જો આ સંઘર્ષ લાંબો ખેંચાય અને ઈરાન હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ને અવરોધવા જેવું પગલું ભરે, તો તેલની કિંમતો 100 ડોલર પ્રતિ બેરલના મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરને વટાવી શકે છે.
ભારત પર અસર અને આયાત પર નિર્ભરતા
ભારત તેની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતના લગભગ 85% થી 89% હિસ્સાની આયાત કરે છે, જેના કારણે તે આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતોમાં થતા કોઈપણ ફેરફાર સામે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. લાલ સમુદ્ર (Red Sea) માં હૂતી વિદ્રોહીઓના હુમલાને કારણે શિપિંગ કંપનીઓને તેમના જહાજોને ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ ના લાંબા રસ્તે મોકલવાની ફરજ પડી છે, જેનાથી નૂર (freight) ખર્ચમાં 25% થી 40% નો વધારો થયો છે અને ડિલિવરીમાં 15 થી 20 દિવસનો વિલંબ થઈ રહ્યો છે. આ સંકટથી ખાસ કરીને ભારતની ટેક્સટાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને પેટ્રોકેમિકલ નિકાસને અસર થઈ છે.
બજેટ ફાળવણી અને વ્યૂહાત્મક પગલાં
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે, પેટ્રોલિયમ અને પ્રાકૃતિક ગેસ મંત્રાલયને 19,327 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે, જે અગાઉના સુધારેલા અંદાજ કરતા 11% વધુ છે. આ બજેટનો મોટો હિસ્સો, લગભગ 63%, એલપીજી સબસિડી (પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના અને પહલ યોજના) માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે ભારત સરકારે નીચે મુજબના વ્યૂહાત્મક પગલાં લીધાં છે:
- પુરવઠા વૈવિધ્યકરણ: ભારત હવે મધ્ય પૂર્વ પર તેની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે રશિયા, અમેરિકા, બ્રાઝિલ અને આફ્રિકા (નાઇજીરીયા, અંગોલા) જેવા દેશોમાંથી ક્રૂડ ઓઈલની આયાતને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.
- વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR): ભારતે વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલોર અને પાદુરમાં 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્ષમતાના ભંડાર બનાવ્યા છે અને ભવિષ્યમાં તેને વધારીને 13MMT કરવાની યોજના છે.
- મિશન અન્વેષણ: સ્થાનિક સ્તરે તેલ અને ગેસની શોધને વેગ આપવા માટે 2024 માં 792 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચ સાથે ‘મિશન અન્વેષણ’ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.
સ્વચ્છ ઉર્જા તરફ પ્રયાણ
વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે, ભારત તેના ‘નેટ ઝીરો 2070’ ના લક્ષ્યાંક તરફ પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. સરકારે પેટ્રોલમાં 20% ઇથેનોલ મિશ્રણ (E20) નો લક્ષ્યાંક 2030 થી ઘટાડીને 2025 કરી દીધો છે. આ ઉપરાંત, નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન માટે 19,744 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે જેથી ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનાવી શકાય.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત માટે ભવિષ્યના ઉર્જા પડકારોનો સામનો કરવાનો એકમાત્ર રસ્તો સપ્લાય ચેઇનનું વૈવિધ્યકરણ અને સ્થાનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું આધુનિકીકરણ છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ મુશ્કેલ વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં ભારતની આર્થિક પ્રગતિ જાળવી રાખવા માટે સચોટ માહિતી અને વ્યૂહાત્મક પૂર્વાનુમાન જ ચાવીરૂપ સાબિત થશે.
