હવે માત્ર કુદરતી પત્થરોને જ કહેવાશે ‘હીરા’: BIS એ લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ માટે નવા અને કડક નિયમો જારી કર્યા
ભારતીય માનક બ્યુરો (BIS) એ ભારતમાં હીરાના નામકરણ અને તેના વેચાણને લઈને એક ઐતિહાસિક નિયમનકારી પગલું ભર્યું છે. નવા ધોરણો હેઠળ, હવે ભારતમાં “હીરો” (Diamond) શબ્દનો ઉપયોગ કોઈપણ વિશેષણ વિના માત્ર કુદરતી રીતે ખાણમાંથી નીકળેલા પત્થરો માટે જ કરી શકાશે. આ પગલું હીરાના વેપારમાં પારદર્શિતા લાવવા અને ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી લેવામાં આવ્યું છે.
શું છે નવા નિયમો?
BIS દ્વારા અધિસૂચિત નવા ધોરણો IS 19469:2025 મુજબ, હીરાના વર્ગીકરણ અને તેમની ઓળખ માટે કડક નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે:
- નામકરણની સ્પષ્ટતા: માત્ર કુદરતી હીરાને જ “હીરો” અથવા “ડાયમંડ” કહેવામાં આવશે. લેબોરેટરીમાં વિકસિત હીરા માટે હવે પૂર્ણ શબ્દોનો ઉપયોગ અનિવાર્ય છે, જેમ કે “લેબોરેટરી-ગ્રોન ડાયમંડ” (laboratory-grown diamond) અથવા “લેબોરેટરી-ક્રિએટેડ ડાયમંડ” (laboratory-created diamond).
- સંક્ષિપ્ત શબ્દો પર પ્રતિબંધ: હવે જાહેરાત, સર્ટિફિકેટ કે વેચાણના દસ્તાવેજોમાં “LGD”, “લેબ ડાયમંડ”, અથવા “લેબ-ગ્રોન” જેવા ટૂંકા શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો કાયદેસર રીતે ખોટું ગણાશે.
- ભ્રામક શબ્દો પર રોક: લેબ-ગ્રોન હીરા માટે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતા શબ્દો જેવા કે “કલ્ચર્ડ” (cultured), “પ્યોર” (pure), અથવા “નેચર્સ” (nature’s) નો પ્રયોગ પ્રતિબંધિત છે. સાથે જ, તેમને “નકલી” (fake) અથવા “આર્ટિફિશિયલ” કહેવાની પણ મનાઈ છે.
વેચાણમાં પારદર્શિતા અને નિર્માણ પદ્ધતિનો ખુલાસો
નવા નિયમો હેઠળ વિક્રેતાઓ માટે એ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે કે તેઓ હીરાના નિર્માણની પદ્ધતિનો સંપૂર્ણ ખુલાસો કરે. જેમાં નીચે મુજબની માહિતી શામેલ હોવી જોઈએ:
- હીરા બનાવવાની ટેકનિક, જેમ કે CVD (કેમિકલ વેપર ડિપોઝિશન) અથવા HPHT (હાઈ પ્રેશર હાઈ ટેમ્પરેચર).
- હીરા પર કરવામાં આવેલી કોઈપણ પ્રકારની પ્રક્રિયા (treatments) જેમ કે લેઝર ડ્રિલિંગ અથવા કોટિંગની સ્પષ્ટ જાણકારી.
કેમ પડી આ નિયમોની જરૂર?
ભારત વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું હીરા આભૂષણ બજાર છે, જેનું મૂલ્ય અંદાજે 10 અબજ ડોલર છે અને 2030 સુધીમાં તે બમણું થવાની અપેક્ષા છે. બજારમાં લેબ-ગ્રોન હીરાની વધતી લોકપ્રિયતા (જે કુદરતી હીરાની સરખામણીમાં 60-90% સુધી સસ્તા હોય છે) ના કારણે ગ્રાહકોમાં ઘણી મૂંઝવણની સ્થિતિ ઊભી થઈ રહી હતી.
રત્ન અને આભૂષણ નિકાસ સંવર્ધન પરિષદ (GJEPC) ના ચેરમેન કિરીટ ભંસાલીએ જણાવ્યું હતું કે, આ નવા ધોરણો આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો (ISO 18323) ને અનુરૂપ છે, જે ભારતીય હીરા વેપારની અખંડિતતા અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કરશે.
ગ્રાહકો પર અસર
ગ્રાહકો પર અસરઆ ફેરફારોથી ગ્રાહકોને હવે ખરીદી સમયે વધુ આત્મવિશ્વાસ મળશે. તેઓ સરળતાથી ઓળખી શકશે કે તેઓ જે પથ્થર ખરીદી રહ્યા છે તે કુદરતી છે કે લેબોરેટરીમાં બનેલો છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં રિસેલ (resale) અથવા પ્રમાણીકરણ સમયે થતા વિવાદોથી બચી શકાશે. ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ નિયમોનું પાલન હીરા માટે “હોલમાર્કિંગ” જેવું કામ કરશે.
