હાડકાંનો દુખાવો અને ‘કટ-કટ’ અવાજ: શું આ ગંભીર બીમારીનો સંકેત છે? જાણો કયા ટેસ્ટ કરાવવા છે અનિવાર્ય
આજના સમયમાં હાડકાં અને સાંધાનો દુખાવો માત્ર વૃદ્ધો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. બદલાતી જીવનશૈલી અને ખોટા ખાનપાનને કારણે યુવાનોમાં પણ હલનચલન કરતી વખતે હાડકાંમાંથી ‘કટ-કટ’ અવાજ આવવાની સમસ્યા સામાન્ય બની ગઈ છે. ઘણીવાર આપણે આ અવાજને સામાન્ય માનીને અવગણીએ છીએ, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ તમારા શરીરમાં કેલ્શિયમની ઉણપ અથવા સાંધાના ઘસારાની શરૂઆત હોઈ શકે છે? જો સમયસર આ લક્ષણોને ઓળખીને યોગ્ય તપાસ કરવામાં ન આવે, તો તે ભવિષ્યમાં ઓસ્ટિયોપોરોસિસ કે આર્થરાઈટિસ જેવી ગંભીર બીમારીનું રૂપ લઈ શકે છે.
કેમ આવે છે હાડકાંમાંથી અવાજ?
જ્યારે આપણે ઉઠીએ, બેસીએ કે અંગૂઠા મરોડીએ ત્યારે જે અવાજ આવે છે તેને તબીબી ભાષામાં ‘ક્રેપિટસ’ કહેવામાં આવે છે. આના મુખ્ય કારણોમાં સાંધા વચ્ચે રહેલા લુબ્રિકન્ટ (સાઈનોવિયલ ફ્લુઈડ) માં પરપોટા બનવા, કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડીની ઉણપ, સ્નાયુઓની નબળાઈ અથવા ખોટું પોશ્ચર હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને જેઓ કલાકો સુધી ઓફિસમાં એક જ જગ્યાએ બેસી રહે છે અથવા શારીરિક શ્રમ બિલકુલ નથી કરતા, તેમના હાડકાં સમય જતાં નબળા પડવા લાગે છે.
આ લક્ષણોને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરશો
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો સમજવું કે તમારા હાડકાંને ખાસ કાળજીની જરૂર છે:
- સીડી ચઢતી વખતે કે ચાલતી વખતે ઘૂંટણમાં સતત દુખાવો રહેવો.
- સાંધામાં જકડન (Stiffness) અનુભવવી, ખાસ કરીને સવારના સમયે.
- શરીરમાં સતત થાક અને નબળાઈ લાગવી.
- નાની એવી ઈજામાં પણ અસહ્ય દુખાવો થવો અથવા હાડકું તૂટી જવાનો ડર રહેવો.
- સાંધાની આસપાસ સોજો કે લાલાશ દેખાવી.
હાડકાંની મજબૂતી જાણવા માટેના જરૂરી મેડિકલ ટેસ્ટ
એઈમ્સ (AIIMS) દિલ્હીના નિષ્ણાતોના મતે, હાડકાંની સ્થિતિ સમજવા માટે માત્ર લક્ષણો પૂરતા નથી, ચોક્કસ લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવવા પણ જરૂરી છે:
1. બોન ડેન્સિટી ટેસ્ટ (DEXA સ્કેન): આ સૌથી મહત્વનો ટેસ્ટ છે જે હાડકાંની મજબૂતી અને તેની ઘનતા (Density) માપે છે. આ ટેસ્ટ દ્વારા ખબર પડે છે કે હાડકાં પોલા થઈ રહ્યા છે કે કેમ. ખાસ કરીને 40 વર્ષ પછીની મહિલાઓ અને વૃદ્ધો માટે આ ટેસ્ટ ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
2. વિટામિન ડી ટેસ્ટ (Vitamin D 25-Hydroxy): વિટામિન ડી વિના શરીર કેલ્શિયમને શોષી શકતું નથી. આ બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા શરીરમાં વિટામિન ડીનું સ્તર જાણી શકાય છે. જો આનું પ્રમાણ ઓછું હોય, તો હાડકાં નરમ અને નબળા પડી જાય છે.
3. કેલ્શિયમ બ્લડ ટેસ્ટ: લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર તપાસવું જરૂરી છે. હાડકાંના બંધારણ માટે કેલ્શિયમ મુખ્ય ઘટક છે. તેની ઉણપથી માંસપેશીઓમાં ખેંચાણ અને સાંધામાં અવાજ આવવાની સમસ્યા વધે છે.
4. એક્સ-રે (X-Ray) અને એમઆરઆઈ (MRI): જો કોઈ ચોક્કસ સાંધામાં સતત દુખાવો રહેતો હોય, તો એક્સ-રે દ્વારા ફ્રેક્ચર કે ઘસારાની તપાસ કરવામાં આવે છે. જ્યારે લિગામેન્ટ (સ્નાયુબંધ) કે સોફ્ટ ટિશ્યુની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ માટે એમઆરઆઈ સ્કેન કરવામાં આવે છે.
હાડકાંને લોખંડ જેવા મજબૂત કેવી રીતે બનાવવા?
માત્ર દવાઓથી કામ નહીં ચાલે, તમારે તમારી દિનચર્યામાં પણ ફેરફાર કરવો પડશે:
- આહાર: તમારા ડાયેટમાં દૂધ, દહીં, પનીર, બદામ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીનો સમાવેશ કરો. આ ચીજો કેલ્શિયમનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે.
- સૂર્યપ્રકાશ: કુદરતી વિટામિન ડી મેળવવાનો સૌથી સરળ રસ્તો સૂર્યપ્રકાશ છે. દિવસમાં 15-20 મિનિટ કુમળા તડકામાં બેસવાની આદત પાડો.
- વ્યાયામ: વૉકિંગ, સાયકલિંગ અથવા હળવી સ્ટ્રેચિંગ એક્સરસાઇઝ સાંધાને સક્રિય રાખે છે અને ‘કટ-કટ’ અવાજને ઓછો કરવામાં મદદ કરે છે.
- બેસવાની રીત: લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસી ન રહો. દર કલાકે થોડું ચાલો અને ઓફિસમાં બેસતી વખતે પીઠ સીધી રાખો.
