ચીનમાં ‘લાબ મંકી’નો અનોખો ક્રેઝ: કેમ એક વાંદરાની કિંમત લાખો રૂપિયામાં પહોંચી?
જ્યારે આપણે ચીનની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણા મગજમાં મોટા મશીનો, મોબાઈલ ફેક્ટરીઓ કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સામાનની છબી ઉપસે છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ચીન હવે ‘જૈવિક સંસાધનો’ (Biological Resources) ની દોડમાં પણ વિશ્વને પાછળ છોડવા મથી રહ્યું છે? તાજેતરમાં સામે આવેલા અહેવાલો મુજબ, ચીનમાં ‘મકાક’ (Macaque) પ્રજાતિના વાંદરાઓની માંગ એટલી હદે વધી ગઈ છે કે તેમની કિંમત સાંભળીને સામાન્ય માણસના હોશ ઉડી જાય. એક સ્વસ્થ અને પ્રયોગશાળા માટે તૈયાર વાંદરાની કિંમત ૨ લાખ યુઆન એટલે કે આશરે ૨૫ થી ૩૦ લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો કોઈ સોનાના ભાવ જેવો લાગે છે, પરંતુ આ હકીકત ચીનના બદલાતા ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગનું પ્રતિબિંબ છે.
બાયોટેક ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ચીનનો ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’
ચીન હવે માત્ર ‘વર્લ્ડ ફેક્ટરી’ નથી રહ્યું. છેલ્લા દાયકામાં ચીને બાયોટેક અને નવી દવાઓ વિકસાવવાના ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. આજે ચીન કેન્સર, મેદસ્વીતા (Obesity), અલ્ઝાઈમર અને ઓટોઈમ્યુન જેવી ગંભીર બીમારીઓની દવાઓ શોધવામાં અમેરિકા અને યુરોપના દેશોને સીધી ટક્કર આપી રહ્યું છે.
૨૦૨૫ના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ચીનમાં ૫,૨૧૫ જેટલા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ નોંધાયા છે, જેમાં ૫૭ ટકાથી વધુ ટ્રાયલ નવી દવાઓ (New Drug Development) સાથે સંબંધિત છે. આ સંખ્યા ૨૦૨૦ની સરખામણીએ લગભગ બમણી છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ચીન દુનિયાનું સૌથી મોટું ‘દવા સંશોધન કેન્દ્ર’ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
વાંદરાઓનું મહત્વ: માનવ સ્વાસ્થ્યનો સેતુ
પ્રશ્ન એ થાય કે આટલી ટેકનોલોજી હોવા છતાં વાંદરાઓની જરૂર શા માટે પડે છે? વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, મકાક વાંદરાઓનું જિનેટિક બંધારણ મનુષ્યો સાથે ઘણું મળતું આવે છે. જ્યારે કોઈ નવી દવા માનવ શરીર પર ટ્રાયલ કરવાની હોય, ત્યારે તેની સુરક્ષા અને અસરો તપાસવા માટે વાંદરાઓ પર પ્રયોગો કરવા અનિવાર્ય બની જાય છે.
કોઈપણ દવાને બજારમાં લાવતા પહેલા, તે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) અને અંગો પર કેવી અસર કરે છે તે જોવું જરૂરી છે, અને આ માટે મકાક વાંદરાઓ ‘ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ’ માનવામાં આવે છે. તેથી, જેટલી નવી દવાઓનું સંશોધન વધે, તેટલા વધુ વાંદરાઓની માંગ વધે, એ સીધું ગણિત છે.
માંગ અને પુરવઠાનું અસંતુલન (Demand-Supply Gap)
આ આકાશી કિંમતો પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘સપ્લાય ચેઈન’માં આવેલો મોટો અવરોધ છે. એક પ્રયોગશાળા માટે યોગ્ય વાંદરો તૈયાર કરતા લગભગ ચાર વર્ષ લાગે છે. જેમાં:
પ્રજનન અને જન્મ: પ્રથમ તબક્કો.
ઉછેર: વાંદરાના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું.
સ્વાસ્થ્ય પરીક્ષણ: તે કોઈપણ ચેપી રોગથી મુક્ત છે કે નહીં તે તપાસવું.
સર્ટિફિકેશન: આંતરરાષ્ટ્રીય લેબ સ્ટાન્ડર્ડ્સ મુજબ તેને તૈયાર કરવું.
કોવિડ મહામારી દરમિયાન ચીને જીવંત પ્રાણીઓના નિકાસ પર કડક પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા, જેથી ચીનના આંતરિક બજારમાં પણ વાંદરાઓની અછત સર્જાઈ હતી. હવે જ્યારે બાયોટેક કંપનીઓ ફૂલ સ્પીડમાં કામ કરી રહી છે, ત્યારે આ અછત વધુ ઘેરી બની છે. અંદાજ મુજબ, ચીનમાં દર વર્ષે લગભગ ૧૦,૦૦૦ વાંદરાઓની અછત રહે છે, જેણે બજારમાં ‘પેનિક’ જેવી સ્થિતિ ઉભી કરી છે.
શું ભવિષ્યમાં વિકલ્પ મળી શકે?
વિશ્વભરમાં પ્રાણી પ્રેમીઓ અને નૈતિકતાવાદીઓ પ્રાણીઓ પર થતા પરીક્ષણોનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આ માટે હવે ‘ઓર્ગન-ઓન-ચિપ’, ‘થ્રી-ડી સેલ કલ્ચર’, ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’ અને ‘કોમ્પ્યુટર મોડેલિંગ’ જેવી નવી ટેકનિકો વિકસાવવામાં આવી રહી છે. ઘણી કંપનીઓ AI દ્વારા દવાની અસરોનું અનુમાન લગાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે માનવ શરીરના જટિલ પ્રતિભાવોને સમજવા માટે હાલના તબક્કે પ્રાઈમેટ્સ (Primates) નો કોઈ સંપૂર્ણ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી, આવનારા ૫ થી ૧૦ વર્ષ સુધી તો આ બજારમાં વાંદરાઓનું મહત્વ ઓછું થવાની શક્યતા ઓછી છે.
વાંદરાઓ બન્યા ‘બાયોલોજિકલ એસેટ’
આજે ચીનમાં વાંદરો માત્ર એક પશુ નથી, પરંતુ તે એક ‘બાયોલોજિકલ એસેટ’ (જૈવિક મિલકત) છે. જે કંપનીઓ પાસે સારી ગુણવત્તાના વાંદરાઓનો સ્ટોક છે, તેઓ જ આજના ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટમાં વિજેતા બની રહ્યા છે. ચીની ફાર્મા કંપનીઓ હવે આ વાંદરાઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે હાઈ-ટેક ફાર્મ બનાવી રહી છે, જ્યાં તાપમાન નિયંત્રણથી લઈને ખોરાક સુધીની દરેક વસ્તુ પર વૈજ્ઞાનિક નજર રાખવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિ એક મોટા વૈશ્વિક ફેરફાર તરફ નિર્દેશ કરે છે. ચીન હવે એવી રીતે મેદાનમાં ઉતરી રહ્યું છે કે તે માત્ર દવાઓ નહીં, પણ તે દવાઓ બનાવવાની ‘સંપૂર્ણ ઈકોસિસ્ટમ’ પણ પોતે જ તૈયાર કરી રહ્યું છે. જે દેશ પાસે સૌથી વધુ ‘સંશોધન-યોગ્ય’ વાંદરાઓ હશે, તે આવનારા સમયમાં નવી દવાઓના પેટન્ટમાં સૌથી આગળ હશે.
એક મોંઘો પણ અનિવાર્ય પ્રવાસ
૩૦ લાખ રૂપિયા એક વાંદરા માટે ચૂકવવા એ કદાચ આપણને અતાર્કિક લાગે, પરંતુ તે દવા ઉદ્યોગના અબજો ડોલરના રોકાણ સામે નગણ્ય છે. આ આખો મુદ્દો માત્ર પ્રાણીઓની કિંમતનો નથી, પણ તે માનવ ઉત્ક્રાંતિ અને વિજ્ઞાનની અનિવાર્ય જરૂરિયાતનો છે. ચીન જે રીતે આ ક્ષેત્રે આક્રમક ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે, તે જોતા સ્પષ્ટ છે કે આવનારા સમયમાં જૈવિક સંસાધનો જ વિશ્વની નવી ‘કરન્સી’ બની શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને નૈતિકતા વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું એ વૈજ્ઞાનિકો માટે મોટો પડકાર છે. જોકે, ફાર્માસ્યુટિકલ દુનિયામાં અત્યારે તો વાંદરો જ ‘કિંગ’ છે, કારણ કે તે જ માનવજાતને ભવિષ્યની મહામારીઓ અને જીવલેણ બીમારીઓ સામે લડવા માટેનું કવચ પ્રદાન કરી રહ્યો છે.
