જંતર-મંતરની કાળઝાળ ગરમીમાં જ્યારે આક્રોશ, આંબેડકર અને ગુલાબ એકસાથે ભળ્યા: CJPના આંદોલનની અંદરની વાત
દિલ્હીનો જૂન મહિનો એટલે ચામડી દઝાડતી ગરમી. પારો ૪૦ ડિગ્રીને પાર પહોંચી ગયો હોય અને લૂ વાતી હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે લોકો ઘરોમાં પુરાઈ રહેવાનું પસંદ કરે છે. પરંતુ શનિવારે દિલ્હીના ઐતિહાસિક વિરોધ સ્થળ ‘જંતર-મંતર’ પર દ્રશ્ય કંઈક અલગ જ હતું. અહીં ગરમી કરતાં વધુ તપશ લોકોના આક્રોશમાં હતી. નિમિત્ત હતું કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) દ્વારા આયોજિત વિરોધ પ્રદર્શન, જે દેશની કથળેલી શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને વારંવાર થતા પેપર લીકના વિરોધમાં યોજાયું હતું.
આ કોઈ સામાન્ય રાજકીય રેલી નહોતી. આ એક એવો મેળાવડો હતો જ્યાં ગંભીર આંદોલનકારીઓ, ત્રસ્ત વાલીઓ, ભવિષ્ય માટે ઝઝૂમતા વિદ્યાર્થીઓ અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે કુતૂહલવશ ખેંચાઈ આવેલા સામાન્ય નાગરિકો એક મંચ પર સાથે જોવા મળ્યા.
૧. વિરોધ પ્રદર્શન કે શનિવારની મુલાકાત? રંગબેરંગી માનવમેદની
જંતર-મંતર પર એકઠા થયેલા હજારો લોકોના અહીં આવવાના કારણો જુદા-જુદા હતા. કોઈના ચહેરા પર ભવિષ્યની ચિંતા હતી, તો કોઈના માટે આ માત્ર શનિવારની રજા વિતાવવાનું એક સાધન હતું.
ભીડમાં ઉભેલા નલિન નામના એક યુવાને હસતા હસતા મજાક કરી, “મેં મારી મિત્ર શિખાને સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું કે, જો તું આજે મારી સાથે જંતર-મંતર નહીં આવે, તો આપણે વીકએન્ડમાં મળીશું નહીં!” શિખા પોતે એક શિક્ષિકા છે. તેણે જ્યારે જંતર-મંતર પર યુવાનોની ભારે ભીડ જોઈ ત્યારે તે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ.
આવી જ રીતે, દિલ્હીના મયુર વિહારથી આવેલા એક ભાઈ બપોરનું જમણ પતાવીને સીધા અહીં પહોંચ્યા હતા. તેઓ કોઈ આંદોલન કરવા નહોતા આવ્યા, પરંતુ CJPના સોશિયલ મીડિયા પર ફેમસ સ્થાપક અભિજીત દીપકને રૂબરૂ જોવા આવ્યા હતા. તેઓ ઉતાવળા પગલે ભીડ તરફ આગળ વધતા પૂછી રહ્યા હતા, “દીપક સ્ટેજ પર આવી ગયા કે હજુ વાર છે?”
બીજી તરફ એક વૃદ્ધ દંપતી પણ શનિવારની સાંજ પસાર કરવા નીકળ્યું હતું. તેમણે વિરોધ સ્થળ પર થોડીવાર આરામથી વિરામ લીધો, માહોલ જોયો, સોશિયલ મીડિયા માટે થોડા ફોટા અને સેલ્ફી લીધા અને પછી શાંતિથી આગળ નીકળી ગયા. ૨૨ મિલિયનથી વધુ સોશિયલ મીડિયા ફોલોઅર્સ ધરાવતી CJPની ઓનલાઈન તાકાત આ ભીડમાં સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. જે લોકો અત્યાર સુધી માત્ર મોબાઈલ સ્ક્રીન પર આ બધું જોતા હતા, તેઓ આજે લાઈવ જોવા આવ્યા હતા.
૨. વ્યાકુળ પિતા અને હતાશ વિદ્યાર્થીઓ: એક અંગત પીડા
જો કે, આ ઉત્સાહ અને કૂતુહલની પાછળ એક ઘેરી પીડા અને આક્રોશ પણ છુપાયેલો હતો. દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય ધૂંધળું કરનાર ‘પેપર લીક’ના મુદ્દે લોકોની ધીરજ ખૂટી ગઈ હતી.
રાજસ્થાનના ધોમધખતા રણમાંથી પ્રવાસ કરીને દિલ્હી પહોંચેલા એક પિતાની આંખોમાં લાચારી અને ગુસ્સો બંને હતા. તેમના પુત્રએ આ વર્ષે NEET-UG ની પરીક્ષા આપી હતી. તેમણે ભારે હૈયે કહ્યું, “પરીક્ષાઓમાં થતી આ ગેરરીતિઓ અને પેપર લીક વિદ્યાર્થીઓની કમર તોડી નાખે છે. મારો દીકરો રાત-દિવસ એક કરીને ભણ્યો હતો, પણ હવે તે માનસિક રીતે સાવ ભાંગી પડ્યો છે કારણ કે તેને ૨૧ જૂને ફરીથી પરીક્ષા આપવી પડશે. આ બધું આમ જ ન ચાલી શકે. સરકારે જવાબદારી સ્વીકારવી જ પડશે.” તેમણે ઉમેર્યું કે બોસ્ટન રિટર્ન યુવાન અભિજીત દીપક તેમની આ પીડા સમજે છે, એટલે જ તેઓ અહીં આવ્યા છે.
પુણેથી આવેલા એક અન્ય પ્રદર્શનકારીએ દેશની વર્તમાન સ્થિતિ પર પ્રહાર કરતા કહ્યું, “આ તો માત્ર શરૂઆત છે. આ લડાઈ માત્ર શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા પૂરતી મર્યાદિત નથી. આપણો દેશ અત્યારે અસંખ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે અને આ ભીડ એ વાતની સાબિતી છે કે હવે જનતા ચૂપ બેસી રહેવાની નથી.”
અલવરથી આવેલી ૨૧ વર્ષની વિદ્યાર્થીની લક્ષ્ય વર્માના શબ્દોમાં લોખંડી મનોબળ હતું. તેણે કહ્યું, “હું આ સરકારની નીતિઓથી કંટાળી ગઈ છું. NEET ના પીડિત વિદ્યાર્થીઓ સાથે ઊભા રહેવું એ મારી ફરજ છે. અહીં ભલે પોલીસ લાઠીચાર્જ કરે કે માહોલ હિંસક બને, હું હટવાની નથી.”
૩. એકતાનો અવાજ: “અમે પરીક્ષા નથી આપી, પણ અમે સાથે છીએ”
આ આંદોલનની ખાસિયત એ હતી કે તેમાં માત્ર પીડિત ઉમેદવારો જ નહોતા, પણ સમાજનો અન્ય વર્ગ પણ તેમની પડખે ઊભો હતો. રોહિણીની ૨૩ વર્ષની સિમરને જણાવ્યું કે તેણે પોતે ક્યારેય NEET કે CBSE ની પરીક્ષાઓ નથી આપી, પરંતુ તે દેશની ‘ક્ષતિગ્રસ્ત શિક્ષણ પ્રણાલી’ સામે યુવાનોની એકતા દર્શાવવા આવી છે.
ઉત્તર પ્રદેશના બે શિક્ષકો તો આખી રાત મુસાફરી કરીને સવારે જંતર-મંતર પહોંચ્યા હતા. તેમણે કહ્યું, “અમે જે બાળકોને ભણાવીએ છીએ, તેઓ પેપર લીકના સમાચાર સાંભળીને રડી પડે છે. તેઓ અમને એવા સવાલો પૂછે છે જેના જવાબો અમારી પાસે નથી હોતા. વહીવટીતંત્રે કોઈકને તો આ ગુના માટે જવાબદાર ઠેરવવા જ પડશે.”
૪. પ્રતીકોની રાજનીતિ: વંદાના માસ્ક, બંધારણ અને ગુલાબ
આ આંદોલન તેના અનોખા પ્રતીકોના કારણે પણ ચર્ચામાં રહ્યું. સ્ટેજ પર જ્યારે અભિજીત દીપક લદ્દાખના જાણીતા પર્યાવરણવાદી અને કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુક સાથે દેખાયા, ત્યારે નીચે ઉભેલી ભીડ ઉત્સાહથી ચીચીયારીઓ પાડી ઉઠી.
સમર્થકોએ પોતાના ચહેરા પર વંદા (કોકરોચ) ના કટ-આઉટ માસ્ક પહેર્યા હતા અને સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા હતા: “કિતની બાર આયેગી પેપર લીક કી સરકાર!” ભીડમાં ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરની તસવીરો સાથે ‘જય ભીમ’ ના નારા પણ ગુંજી રહ્યા હતા.
કેટલાક લોકોએ વિરોધ પ્રદર્શનમાં અનોખો પ્રતીકાત્મક શણગાર કર્યો હતો. એક યુવાને લાલ રંગનો આકર્ષક પોશાક પહેરી હાથમાં બંધારણની મરૂન કલરની બુક પકડી રાખી હતી. અન્ય એક વ્યક્તિ બંધ-ગાલા કોટ પહેરીને આવ્યો હતો, જેના પોકેટ સ્ક્વેર પર ભારતના ત્રિરંગા નકશાનું પ્રતીક હતું અને હાથમાં ગુલાબનો ગુલદસ્તો હતો. ઘણા યુવાનોના હાથમાં લાલ ગુલાબ હતા, જે એ વાતનો સંકેત હતા કે આ આંદોલન ભલે આક્રોશનું હોય, પણ તે સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ અને અહિંસક રહેશે.
૫. ગરમી, મીડિયાનો જમાવડો અને સરકારને અલ્ટીમેટોમ
બપોર પછી દિલ્હીનો સૂરજ વધુ આકરો બન્યો. પ્રદર્શનકારીઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર પોલીસ કે પ્રશાસન નહીં, પણ પીવાનું પાણી અને છાંયો શોધવાનો હતો. આસપાસની દુકાનોના પાણીના સ્ટોક ખાલી થઈ ગયા. સરકારી પાણીનું ટેન્કર આવ્યું ખરું, પણ આટલી મોટી ભીડ માટે તે દરિયામાં ટીપા સમાન હતું. છતાં, તરસ અને તડકા વચ્ચે પણ યુવાનોના નારા નબળા પડ્યા નહીં.
સમગ્ર દિવસ દરમિયાન દિલ્હી પોલીસ, અર્ધલશ્કરી દળો અને રેપિડ એક્શન ફોર્સ (RAF) ના જવાનો તૈનાત રહ્યા, જેના કારણે કોઈ અપ્રિય ઘટના ન ઘટી. મીડિયાની હાજરી પણ એટલી ભારે હતી કે આંદોલનના અંત ભાગમાં એવું લાગતું હતું કે જેટલા પ્રદર્શનકારીઓ છે એટલા જ કેમેરામેન અને પત્રકારો છે.
સાંજે ૫ વાગ્યે દીપક અને વાંગચુકના ગયા પછી પોલીસે ભીડને વિખેરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ લડાઈ હજુ પૂરી થઈ નથી. વિરોધ પ્રદર્શન બાદ યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં CJP ના પ્રવક્તા આશુતોષ રંકા અને સૌરવ દાસે સરકારને સીધું અલ્ટીમેટમ આપ્યું:
“અમે સરકારને સાત દિવસનો સમય આપીએ છીએ. કાં તો શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સન્માનપૂર્વક રાજીનામું આપે, અથવા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તેમને પદ પરથી હટાવે. જો સાત દિવસમાં નિર્ણય નહીં લેવાય, તો આ આંદોલન જંતર-મંતરથી નીકળીને આખા દેશની શેરીઓમાં ફેલાઈ જશે.”
જંતર-મંતર પર શનિવારની એ સાંજ ભલે આટોપાઈ ગઈ હોય, પણ યુવાનોની આંખોમાં સળગતી પરિવર્તનની ચિનગારી એ વાતની સાબિતી હતી કે દિલ્હીના શાસકો માટે આગામી દિવસો સરળ નથી રહેવાના.
