ભ્રમમાં ન રહેતા! સિગારેટનો ધુમાડો તમારા તણાવને ઉડાડતો નથી પણ વધારે છે, જાણો કેવી રીતે
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં અને ખાસ કરીને ઓફિસ કલ્ચરમાં એક દ્રશ્ય બહુ સામાન્ય બની ગયું છે – કામનું ભારણ વધે એટલે લોકો ‘સિગારેટ બ્રેક’ લેવા દોડે છે. ઘણા લોકોનું માનવું છે કે જ્યારે તેઓ ખૂબ જ તણાવમાં હોય, ત્યારે એક સિગારેટ પીવાથી તેમનું મન શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ હળવાશ અનુભવે છે.
પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ધુમાડાના ગોટા હવામાં ઉડાડવાથી મનની ચિંતાઓ ખરેખર ઉડી જાય છે? કે પછી આ માત્ર એક ભ્રમ છે જે તમને ધીમે ધીમે એક મોટી મુસીબત તરફ ધકેલી રહ્યો છે? ચાલો, આ બાબતે નિષ્ણાતો શું કહે છે અને વિજ્ઞાન શું જણાવે છે તે વિગતવાર સમજીએ.
લોકોને કેમ લાગે છે કે સ્મોકિંગથી સ્ટ્રેસ ઓછો થાય છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સિગારેટનો કશ ખેંચે છે, ત્યારે તેમાં રહેલું નિકોટિન (Nicotine) સેકન્ડોની અંદર ફેફસાં મારફતે લોહીમાં ભળીને મગજ સુધી પહોંચી જાય છે. મગજમાં પહોંચતા જ નિકોટિન અમુક ચોક્કસ રિસેપ્ટર્સને સક્રિય કરે છે, જેનાથી ડ્ડોપામિન (Dopamine) નામનું કેમિકલ રિલીઝ થાય છે.
ડ્ડોપામિનને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ફીલ ગુડ હોર્મોન’ કહેવામાં આવે છે. આ હોર્મોન મગજમાં આનંદ, સંતોષ અને હળવાશની લાગણી પેદા કરે છે. આથી જ, સ્મોકિંગ કરનાર વ્યક્તિને થોડી મિનિટો માટે એવું લાગે છે કે તેનો તણાવ ગાયબ થઈ ગયો છે અને તે ખૂબ જ રિલેક્સ છે. પરંતુ હકીકતમાં, આ રાહત ખૂબ જ ક્ષણિક હોય છે.
નિષ્ણાતોનું મંતવ્ય: આ ‘રિલેક્સેશન’ નથી પણ ‘એડિક્શન’ છે
મનોવૈજ્ઞાનિકો અને હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના મતે, સ્મોકિંગથી મળતી રાહત એ તણાવમાંથી મુક્તિ નથી, પરંતુ ‘વિડ્રોઅલ સિમ્પટમ્સ’ (Withdrawal Symptoms) માંથી મળતી રાહત છે. આને સમજવા જેવું છે:
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સ્મોકિંગનો આદી બની જાય છે, ત્યારે તેનું મગજ નિકોટિન વગર અશાંત રહેવા લાગે છે. જ્યારે તે થોડા કલાકો સુધી સ્મોકિંગ નથી કરતો, ત્યારે તેના શરીરમાં નિકોટિનનું સ્તર ઘટી જાય છે, જેના કારણે તેને બેચેની, ચિડિયાપણું અને માનસિક તણાવ અનુભવાય છે. જેવી તે ફરી સિગારેટ પીએ છે, નિકોટિન લેવલ પાછું વધે છે અને તેને લાગે છે કે “મારો સ્ટ્રેસ ઓછો થયો.”
હકીકતમાં, સિગારેટે કામનો કે જીવનનો સ્ટ્રેસ ઓછો નથી કર્યો, પણ સિગારેટ ન પીવાને કારણે જે તણાવ ઉભો થયો હતો તેને શાંત કર્યો છે. આ એક એવું વિષચક્ર છે જેમાં વ્યક્તિ ફસાતો જાય છે.
સ્મોકિંગ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનો ખતરનાક સંબંધ
વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે લાંબા ગાળે સ્મોકિંગ માનસિક તણાવ ઘટાડવાને બદલે તેમાં વધારો કરે છે:
-
એન્ઝાયટી અને ડિપ્રેશન: સંશોધનો મુજબ, જે લોકો સ્મોકિંગ કરે છે તેમનામાં નોન-સ્મોકર્સ કરતા એન્ઝાયટી (ગભરામણ) અને ડિપ્રેશનનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે. નિકોટિન મગજની કુદરતી ડોપામિન બનાવવાની ક્ષમતાને નબળી પાડે છે.
-
ઊંઘમાં ખલેલ: નિકોટિન એક ‘સ્ટીમ્યુલન્ટ’ છે, જે હૃદયના ધબકારા વધારે છે. તેનાથી ઊંઘની ગુણવત્તા બગડે છે. અપૂરતી ઊંઘ પોતે જ માનસિક તણાવનું સૌથી મોટું કારણ છે.
-
બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ: સ્મોકિંગ કરતી વખતે તરત જ બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને સ્નાયુઓમાં તણાવ પેદા થાય છે. જે શરીર માટે એક રીતે ‘ફિઝિકલ સ્ટ્રેસ’ જ છે.
ઓફિસમાં સ્મોકિંગની ‘ખોટી ધારણા’
કોર્પોરેટ જગતમાં એવું માનવામાં આવે છે કે સ્મોકિંગ બ્રેક લેવાથી ક્રિએટિવિટી વધે છે અથવા કામનું દબાણ ઘટે છે. પરંતુ એક્સપર્ટ્સ કહે છે કે, વાસ્તવમાં તે ‘બ્રેક’ લેવાની પ્રક્રિયા છે જે તમને મદદ કરે છે, નહીં કે સિગારેટ. જો તમે સિગારેટ વગર પણ 5 મિનિટ બહાર ખુલ્લી હવામાં જઈને ઊંડા શ્વાસ લો અથવા પાણી પીઓ, તો પણ તમારું મગજ એટલું જ રિલેક્સ થશે.
સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ માટે સ્મોકિંગના શ્રેષ્ઠ વિકલ્પો
જો તમે ખરેખર માનસિક તણાવ ઓછો કરવા માંગતા હોવ, તો આ કુદરતી અને અસરકારક રસ્તાઓ અપનાવો:
-
ડીપ બ્રીધિંગ (ઊંડા શ્વાસ): જ્યારે સ્ટ્રેસ અનુભવાય, ત્યારે 2 મિનિટ માટે ઊંડા શ્વાસ લો. આનાથી શરીરમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધશે અને મગજ કુદરતી રીતે શાંત થશે.
-
શારીરિક કસરત: ચાલવું, દોડવું કે યોગ કરવાથી શરીરમાં એન્ડોર્ફિન્સ રિલીઝ થાય છે, જે નિકોટિન કરતા વધુ અસરકારક અને સુરક્ષિત રીતે મૂડ સુધારે છે.
-
હાઇડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. ઘણીવાર શરીરમાં પાણીની કમી પણ ચિડિયાપણું અને તણાવ પેદા કરે છે.
-
સંગીત કે શોખ: તમને ગમતું સંગીત સાંભળવું કે કોઈ શોખ પૂરો કરવો એ મગજને રિફ્રેશ કરવાની શ્રેષ્ઠ રીત છે.
