સંસદમાં ‘ઇ-સિગારેટ’નો ધુમાડો: શું છે આ ખતરનાક ઉપકરણ? શા માટે ભારતમાં તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે?
સંસદનું શિયાળુ સત્ર ચાલી રહ્યું છે, અને ગઇકાલે ગૃહમાં ઇ-સિગારેટ (E-Cigarette) ને લઈને જોરદાર હંગામો જોવા મળ્યો હતો. એક ભાજપ નેતાએ તૃણમૂલ કોંગ્રેસના એક સાંસદ પર ગૃહમાં જ ઇ-સિગારેટ પીવાનો ગંભીર આરોપ મૂક્યો, જેના પગલે આ મુદ્દો ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. જોકે, ભારતમાં ઇ-સિગારેટના ઉત્પાદન, વેચાણ અને વિતરણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે, જે નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે વર્ષો પહેલા લાગુ કર્યો હતો.
ત્યારે, સામાન્ય લોકોને પણ સવાલ થાય કે આ ઇ-સિગારેટ શું છે, પરંપરાગત સિગારેટથી તે કેટલી અલગ છે, અને ભારતમાં તેના પર કેમ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે?
ઇ-સિગારેટ એટલે શું?
ઈ-સિગારેટ, જેને ‘વેપ’ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નિકોટિન ડિલિવરી સિસ્ટમ (ENDS) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે બેટરીથી ચાલતું ઉપકરણ છે.
- કાર્યપદ્ધતિ: પરંપરાગત સિગારેટની જેમ તમાકુને બાળવાને બદલે, ઇ-સિગારેટ તેમાં રહેલા પ્રવાહી (E-Liquid/E-Juice) ને ગરમ કરીને વરાળ (Aerosol) ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રવાહીમાં સામાન્ય રીતે નિકોટિન, પ્રોપીલીન ગ્લાયકોલ, ગ્લિસરીન, અને વિવિધ રાસાયણિક સ્વાદો (Flavors) હોય છે.
- વેપિંગ: આ વરાળને શ્વાસમાં લેવાની પ્રક્રિયાને ‘વેપિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
- દેખાવ: આ ઉપકરણો સામાન્ય સિગારેટ, પેન અથવા યુએસબી ડ્રાઇવ જેવા વિવિધ આકારમાં ઉપલબ્ધ હોય છે.
ઇ-સિગારેટ કેટલી ખતરનાક છે?
મોટાભાગના લોકો માને છે કે ઇ-સિગારેટ ધૂમ્રપાન છોડાવવામાં મદદ કરે છે અને પરંપરાગત સિગારેટ કરતાં ઓછી હાનિકારક છે. જોકે, વૈજ્ઞાનિકો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો આ માન્યતાઓને પડકારે છે.
- નિકોટિનનું વ્યસન: ઇ-સિગારેટમાં રહેલું નિકોટિન અત્યંત વ્યસનકારક હોય છે. યુવાનો અને કિશોરોમાં તે નિકોટિનનું વ્યસન પેદા કરી શકે છે અને મગજના વિકાસને અસર કરી શકે છે.
- ઝેરી રસાયણો: ભલે તે ધુમાડો નહીં પણ વરાળ પેદા કરે છે, પરંતુ આ વરાળમાં નિકોટિન ઉપરાંત અન્ય ઘણા ઝેરી અને કેન્સરકારક (કાર્સિનોજેનિક) રસાયણો હોય છે, જે ફેફસાં અને હૃદય માટે હાનિકારક છે.
- ફેફસાં અને હૃદયને નુકસાન: સંશોધનો સૂચવે છે કે વેપિંગ હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર વધારી શકે છે, જેનાથી હૃદય રોગનું જોખમ વધે છે. ઇ-સિગારેટના ઘટકો ફેફસાંમાં સોજો અને અન્ય ગંભીર ફેફસાંના રોગો જેમ કે ‘પોપકોર્ન લંગ’ (Bronchiolitis Obliterans) નું જોખમ પણ વધારી શકે છે.
- બાળકો અને ગર્ભ પર અસર: ગર્ભવતી મહિલાઓ દ્વારા વેપિંગ કરવાથી ગર્ભસ્થ શિશુના વિકાસ પર ગંભીર નકારાત્મક અસરો થઈ શકે છે.
ભારતમાં ઇ-સિગારેટ પર પ્રતિબંધ કેમ?
ભારત સરકારે ઇ-સિગારેટને સામાન્ય સિગારેટ જેટલી જ ખતરનાક ગણીને તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જેનું મુખ્ય કારણ જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા છે.
- યુવાનોમાં લોકપ્રિયતા: વિવિધ ફ્લેવર્સ અને આકર્ષક દેખાવને કારણે ઇ-સિગારેટ યુવાનો અને બાળકોમાં ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહી હતી. સરકારે યુવાનોને તમાકુના વ્યસનથી બચાવવા માટે આ પગલું ભર્યું.
- નિયંત્રણનો અભાવ: ઇ-સિગારેટ પર નિયંત્રણ માટે પરંપરાગત તમાકુ કાયદાઓ પૂરતા નહોતા.
- સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: 2019 માં, કેન્દ્ર સરકારે ‘ઇલેક્ટ્રોનિક સિગારેટ (ઉત્પાદન, ઉત્પાદન, આયાત, નિકાસ, પરિવહન, વેચાણ, વિતરણ અને જાહેરાત) પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2019’ લાગુ કરીને તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો.
પ્રતિબંધનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ સજાની જોગવાઈ પણ છે. પ્રથમ વખત દોષી ઠરનારને એક વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹1 લાખ સુધીનો દંડ, જ્યારે વારંવાર ઉલ્લંઘન કરનારને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹5 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
સંસદમાં આ મુદ્દો ઉઠતા, હવે લોકોમાં ઇ-સિગારેટના જોખમો અને તેના પરના કાયદા વિશે જાગૃતિ ફેલાવવી ખૂબ જ જરૂરી છે. સરકારનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ છે: લોકોને, ખાસ કરીને યુવા પેઢીને, આ નવા પ્રકારના વ્યસનથી દૂર રાખવા.
