કરદાતાના અવસાન બાદ પણ ITR ફાઇલ કરવું કેમ અનિવાર્ય
મૃત્યુ એ જીવનનું સૌથી મોટું અને કડવું સત્ય છે, જેની સામે દુનિયાના તમામ કાયદાઓ અને સાંસારિક સંબંધો નતમસ્તક થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે વ્યક્તિના અવસાન સાથે જ તેની તમામ સામાજિક અને નાણાકીય જવાબદારીઓનો કાયમી અંત આવી જાય છે. પરંતુ જ્યારે વાત સરકારી ટેક્સ કે આવકવેરા (Income Tax) ની આવે છે, ત્યારે નિયમો તદ્દન અલગ અને ચોંકાવનારા સાબિત થાય છે. ભારતીય આવકવેરા કાયદા અનુસાર, કરદાતાના મૃત્યુ પછી પણ તેની ટેક્સ ચૂકવવાની જવાબદારી હવામાં ઓગળી જતી નથી.
જો મૃતક વ્યક્તિએ સંબંધિત નાણાકીય વર્ષમાં કોઈ કમાણી કરી હોય, અથવા તેમના નામે અગાઉનો કોઈ જૂનો ટેક્સ બાકી બોલતો હોય, તો સરકાર તે વસૂલવા માટે કાનૂની પ્રક્રિયા હાથ ધરે છે. આ વાત સાંભળવામાં ભલે થોડી અજીબ લાગે, પણ આ એક કડવી હકીકત છે.
દેશભરના કરદાતાઓ અને સામાન્ય પરિવારો માટે આવકવેરા વિભાગના નિયમોને સમજાવતો એક અત્યંત મહત્વનો ફાયનાન્સ અહેવાલ સામે આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું માને છે કે પરિવારના કોઈ કમાતા સભ્યનું અવસાન થાય એટલે તેના નાણાકીય પ્રકરણો ત્યાં જ બંધ થઈ જાય છે. પરંતુ કાયદાની નજરમાં એવું નથી. જો મૃતક વ્યક્તિએ ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં તેના મૃત્યુની તારીખ સુધી કોઈ પણ પ્રકારની આવક (જેમ કે પગાર, પેન્શન, ભાડું, વ્યાજ કે બિઝનેસનો નફો) મેળવી હોય, તો તે આવક પર નિયમ મુજબ ટેક્સ ચૂકવવો અને તેનું અંતિમ ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરવું કાયદેસર રીતે અનિવાર્ય બને છે.
કોણ બને છે ‘ડીમ્ડ કરદાતા’ અને કોની છે આ જવાબદારી?
આવકવેરા કાયદા અનુસાર, વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી તેના ટેક્સ સંબંધિત તમામ અટકેલા કાર્યો પૂરા કરવાની જવાબદારી તેના સત્તાવાર ‘કાનૂની વારસદાર’ (Legal Heir) પર આવે છે. કાનૂની વારસદાર તરીકે મૃતકની પત્ની અથવા પતિ, તેમના સંતાનો અથવા મૃતકે પોતાની વસિયત (Will) માં જે વ્યક્તિને પ્રોપર્ટીનો હક આપ્યો હોય તેનો સમાવેશ થાય છે. ટેક્સના નિયમો મુજબ આવા વારસદારને ‘ડીમ્ડ કરદાતા’ (માની લીધેલા કરદાતા) ગણવામાં આવે છે. એટલે કે, મૃતક વતી હવે તે વ્યક્તિ સરકાર અને આવકવેરા વિભાગને જવાબદાર બને છે.
પોર્ટલ પર નામ નોંધાવવાની ઓનલાઈન પ્રક્રિયા
મૃતક વ્યક્તિ વતી આઈટીઆર ફાઇલ કરવા કે તેમના અટકેલા ટેક્સ રિફંડનો દાવો કરવા માટે, કાનૂની વારસદારે સૌથી પહેલાં આવકવેરા વિભાગની સત્તાવાર ઇ-ફાઇલિંગ વેબસાઇટ પર જઈને પોતાને સત્તાવાર વારસદાર તરીકે રજીસ્ટર કરાવવો પડે છે. આ માટે પોર્ટલ પર કેટલાક કિંમતી દસ્તાવેજો અપલોડ કરવાના હોય છે, જેમાં:
-
મૃતક વ્યક્તિનું સત્તાવાર મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate)
-
મૃતકનું પાન કાર્ડ (PAN Card)
-
કાનૂની વારસદારનું પોતાનું પાન કાર્ડ અને આધાર કાર્ડ
-
સ્થાનિક નગરપાલિકા, મહેસૂલ અધિકારી કે કોર્ટ દ્વારા જારી કરાયેલું ઓફિશિયલ લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ (વારસા પ્રમાણપત્ર)
એકવાર આવકવેરા વિભાગ આ દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરીને મંજૂરી આપી દે, ત્યારબાદ જ વારસદાર મૃતકના એકાઉન્ટમાં લોગ-ઈન કરીને રિટર્ન સબમિટ કરી શકે છે.
શું વારસદારે પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા આપવા પડશે?
આ નિયમ સાંભળીને ઘણા લોકો ગભરાઈ જાય છે કે શું પિતા કે જીવનસાથીના અવસાન પછી સરકારી ટેક્સ ભરવા માટે તેમણે પોતાના ઘરના દાગીના કે પોતાની કમાણી વાપરવી પડશે? તો તેનો સ્પષ્ટ જવાબ છે – ના. કાયદો કોઈપણ વારસદારને પોતાના અંગત ખિસ્સામાંથી કે પોતાની કમાણીમાંથી મૃતકનો ટેક્સ ચૂકવવા માટે મજબૂર કરતો નથી.
ટેક્સની વસૂલાત માત્ર અને માત્ર મૃતક વ્યક્તિ દ્વારા પાછળ છોડી દેવામાં આવેલી સંપત્તિમાંથી જ થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો મૃતક પોતાના બેંક ખાતામાં, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટમાં કે મકાનના સ્વરૂપમાં ₹૫ લાખની મિલકત મૂકીને ગયા હોય અને તેમનો સરકારી ટેક્સ ₹૨ લાખ બાકી હોય, તો તે ₹૨ લાખ આ જ પ્રોપર્ટી વેચીને કે બેંક ખાતામાંથી કાપીને ચૂકવાશે. પરંતુ, જો મૃતક વ્યક્તિ પોતાના પરિવાર માટે કોઈ જ મિલકત, બેંક બેલેન્સ કે પૈસા મૂકીને ન ગયા હોય, તો આવકવેરા વિભાગ વારસદાર પાસેથી ₹૧ ની પણ વસૂલાત કાયદેસર રીતે કરી શકતો નથી. વારસદારની જવાબદારી માત્ર મૃતકની મિલકતના મૂલ્ય સુધી જ સીમિત હોય છે.
છેલ્લું ITR ફાઇલ કરવું કેમ બહુ જ જરૂરી છે?
ઘણા લોકો એવી આળસ કરે છે કે વ્યક્તિ તો દુનિયામાં રહી નથી, તો સરકારને ક્યાંથી ખબર પડવાની? પરંતુ આવી ભૂલ ભવિષ્યમાં મોટી કાનૂની મુશ્કેલી અને દંડ નોતરી શકે છે. જો મૃતકની કોઈ પ્રોપર્ટી (જેમ કે ઘર, જમીન કે શેર) વારસદારોએ પોતાના નામે ટ્રાન્સફર કરાવી હોય, તો જ્યાં સુધી જૂનો ટેક્સ ક્લિયર ન થાય ત્યાં સુધી તે કાનૂની રીતે ટ્રાન્સફર થઈ શકતી નથી.
બીજો મોટો ફાયદો એ છે કે જો મૃતકનો વધુ ટેક્સ કપાઈ ગયો હોય અને સરકાર પાસેથી રિફંડ લેવાનું બાકી હોય, તો આ છેલ્લું આઈટીઆર ભર્યા પછી જ તે રિફંડના પૈસા વારસદારના બેંક ખાતામાં જમા થાય છે. અગાઉના તમામ નાણાકીય આકારણીના કામો પૂરા થઈ ગયા બાદ જ કાનૂની રીતે મૃતકનું પાન કાર્ડ કાયમી ધોરણે બ્લોક કે સરેન્ડર કરી શકાય છે. તેથી, પરિવારના સભ્યના ગુમાવવાના દુઃખમાંથી બહાર આવ્યા પછી, સમયસર આ કાનૂની અને નાણાકીય જવાબદારી પૂરી કરી લેવી એ જ ડહાપણભર્યું પગલું છે.
