જૂની દવાઓનો ફરીથી ઉપયોગ: સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન કે ઝેર? જાણો શું કહે છે મેડિકલ એક્સપર્ટ્સ
મેડિકલની દુનિયામાં એક જાણીતી કહેવત છે – “અધૂરી જાણકારી જોખમી હોય છે.” દવાઓના કિસ્સામાં આ વાત અક્ષરશઃ સાચી ઠરે છે. આપણે દવાના પેકેટ પર માત્ર ‘એક્સપાયરી ડેટ’ (Expiry Date) જોઈએ છીએ, પરંતુ સિરપ અને અન્ય લિક્વિડ દવાઓ માટે ‘ઓપનિંગ એક્સપાયરી’ (Opening Expiry) નામનો એક અલગ જ નિયમ કામ કરે છે.
એક કિસ્સો જે આંખ ઉઘાડનારો છે
તાજેતરમાં એક એવી ઘટના બની જેમાં એક માતાએ તેના તાવથી પીડાતા બાળકને ઘરે પડેલું જૂનું સિરપ આપી દીધું. તે સિરપ માત્ર એકાદ મહિનો જ જૂનું હતું અને તેની એક્સપાયરી ડેટ પણ બાકી હતી. પરંતુ દવા આપ્યાની થોડી જ વારમાં બાળકની તબિયત સુધરવાને બદલે લથડવા લાગી. બાળકને ખેંચ આવવા લાગી અને તે બેભાન થઈ ગયું. તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે જે દવા રાહત આપવા માટે હતી, તે બોટલ ખુલ્યા બાદ હવા અને ભેજના સંપર્કમાં આવવાથી ‘ઝેરી’ (Toxic) બની ગઈ હતી.
બોટલ ખોલ્યા પછી શું બદલાય છે?
જ્યારે તમે સિરપની બોટલ સીલબંધ હોય ત્યારે તેની અંદરનું વાતાવરણ જંતુરહિત હોય છે. પરંતુ જેવી તમે બોટલ ખોલો છો, ત્યારે:
હવા અને ભેજ: બહારની હવા બોટલમાં પ્રવેશે છે, જે દવામાં રહેલા રાસાયણિક તત્વો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
બેક્ટેરિયાનું આક્રમણ: વારંવાર બોટલ ખોલવાથી અને તેના ઢાંકણા કે માપવાના કપના સંપર્કથી બેક્ટેરિયા દવામાં પ્રવેશી શકે છે.
Active Ingredients નું વિઘટન: પ્રકાશ અને તાપમાનને કારણે દવામાં રહેલા મુખ્ય ઘટકો તૂટવા લાગે છે. આનાથી દવા કાં તો સાવ અસરહીન બની જાય છે અથવા તો તે શરીરમાં રિએક્શન પેદા કરે છે.
દરેક સિરપની અલગ હોય છે ‘લાઇફ લાઇન’
તમારે એ સમજવું પડશે કે દરેક પ્રવાહી દવાની સમયસીમા અલગ હોય છે:
૧. રેડી-ટુ-યુઝ સિરપ (સામાન્ય સિરપ):
આ સિરપ લિક્વિડ ફોર્મમાં જ આવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આવી બોટલ એકવાર ખુલ્યા પછી તેને વધુમાં વધુ ૩૦ દિવસ સુધી જ વાપરવી જોઈએ. ભલે તેના પેકેટ પર એક્સપાયરી ડેટ ૨ વર્ષ પછીની હોય, પણ ખુલેલી બોટલ એક મહિના પછી જોખમી બની શકે છે.
૨. ડ્રાય સિરપ (પાવડર વાળી દવા):
બાળકોની એન્ટિબાયોટિક્સ ઘણીવાર પાવડર સ્વરૂપે આવે છે જેમાં પાણી ઉમેરવાનું હોય છે. પાણી ઉમેર્યા પછી આ દવા માત્ર ૭ થી ૧૪ દિવસ સુધી જ સલામત રહે છે. તે પછી તેને તરત જ ફેંકી દેવી જોઈએ.
નિષ્ણાતોની મહત્વની સલાહ: આટલી તકેદારી ચોક્કસ રાખો
જો તમે તમારા પરિવારના સ્વાસ્થ્યને લઈને ગંભીર હોવ, તો નીચેની આદતો આજે જ અપનાવો:
તારીખ લખવાની આદત: જ્યારે પણ તમે સિરપની નવી બોટલ ખોલો, ત્યારે તેની પર માર્કર પેનથી તે દિવસની તારીખ લખી લો. જેથી તમને ખબર રહે કે ૩૦ દિવસ ક્યારે પૂરા થાય છે.
રંગ અને ગંધ તપાસો: જો દવાનો રંગ બદલાઈ ગયો હોય, તેમાં નીચે કંઈક જામી ગયું હોય અથવા તેમાંથી વિચિત્ર ગંધ આવતી હોય, તો તેનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરો.
સંગ્રહ કરવાની રીત: દવાઓને હંમેશા ઠંડી અને સૂકી જગ્યાએ રાખો. સીધો સૂર્યપ્રકાશ દવાની અસરને ઝડપથી ખતમ કરી નાખે છે.
ડોક્ટરની સલાહ અનિવાર્ય: ગયા વખતે જે દવા કામ કરી હતી, તે જ દવા આ વખતે પણ કામ કરશે એવું જરૂરી નથી. બીમારીના લક્ષણો સમાન હોઈ શકે છે, પણ કારણ અલગ હોઈ શકે છે.
