હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં તણાવ અને રિફાઇનરીઓ પર હુમલાથી ક્રૂડ ઓઇલ ભડક્યું, જાણો તેની અસરો
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ફરી એકવાર મોંઘવારીનો મોટો માર પડવાની આશંકા ઊભી થઈ છે. ૧૬ ઓક્ટોબરના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવમાં અચાનક ભારે અને તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. મધ્ય પૂર્વ (Middle East) અને પૂર્વ યુરોપ (Eastern Europe) જેવા વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વના વિસ્તારોમાં એકસાથે ભડકેલા ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષો (Geopolitical Conflicts) અને વધતી જતી આશંકાઓને કારણે વિશ્વભરમાં કાચા તેલના પુરવઠામાં મોટી ખોટ સર્જાવાનો ભય ઊભો થયો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બેન્ચમાર્ક ગણાતું બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ટ્રેડિંગ સેશન દરમિયાન મે મહિના પછી પહેલીવાર પ્રતિ બેરલ $૧૧૦ ની ઊંચી સપાટીને સ્પર્શી ગયું હતું. જોકે, બાદમાં થોડી રિકવરી સાથે તે ૩.૭% ના જંગી ઉછાળા સાથે પ્રતિ બેરલ $૧૦૯.૮૬ ની સપાટી પર બંધ રહ્યું હતું. બીજી તરફ, અમેરિકન બેન્ચમાર્ક વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિએટ (WTI) પણ ૩.૫% ના વધારા સાથે પ્રતિ બેરલ $૧૦૧.૪૧ પર પહોંચી ગયું હતું.
અઠવાડિક ધોરણે જોઈએ તો, આ એક જ અઠવાડિયામાં WTI ના ભાવમાં ૧૦% થી વધુનો મોટો ઉછાળો નોંધાયો છે, જ્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડમાં પણ આશરે ૫% નો વધારો જોવા મળ્યો છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઇરાનનો ઉત્પાત: દરિયાઈ સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ
કાચા તેલના ભાવમાં આવેલા આ તીવ્ર ઉછાળા પાછળ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા કોરિડોરમાં એકસાથે ઊભી થયેલી સુરક્ષા સબંધી ગંભીર કટોકટી જવાબદાર છે.
મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત વણસી ગઈ છે, જ્યાં ઇરાને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) એટલે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં પોતાના હુમલાઓ ખૂબ જ તીવ્ર બનાવી દીધા છે. આ દરિયાઈ માર્ગ સમગ્ર વિશ્વમાં પેટ્રોલિયમ અને કાચા તેલની અવરજવર માટે સૌથી મહત્વની ‘ચોક પોઇન્ટ’ (Chokepoint) ગણાય છે.
ઇરાનની આ વિસ્તારમાં આક્રમક ગતિવિધિઓને કારણે કોમર્શિયલ શિપિંગ અને ટેન્કરોની અવરજવર પર ગંભીર અસર પડી છે. દરિયાઈ માર્ગે જતાં તેલના ટેન્કરો અટવાઈ પડતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર સુધી પહોંચતા કાચા તેલની સપ્લાય ચેઇન છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ છે.
સાઉદી અરેબિયા પર હુથી વિદ્રોહીઓના મિસાઈલ હુમલા: ઉત્પાદન માળખા પર જોખમ
મધ્ય પૂર્વના આ તણાવમાં બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ હુથી મિલિટન્ટ્સ (Houthi militants) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. હુથી વિદ્રોહીઓએ વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંના એક એવા સાઉદી અરેબિયા પર મિસાઈલો દાગીને સીધો હુમલો કર્યો છે.
આ મિસાઈલ હુમલાઓને કારણે સાઉદી અરેબિયાના વિશાળ તેલ ઉત્પાદન કેન્દ્રો, રિફાઇનરીઓ અને નિકાસ માટેના પોર્ટ્સ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) ની સુરક્ષા સામે ગંભીર જોખમ ઊભું થયું છે. જો સાઉદી અરેબિયાના ઉત્પાદન કેન્દ્રો પર કોઈ મોટો હુમલો થાય અથવા ઉત્પાદન અટકે, તો સમગ્ર વિશ્વમાં કાચા તેલનો પુરવઠો ક્ષણભરમાં ખોરવાઈ શકે તેમ છે. આ ડરના કારણે ઊર્જા બજારોમાં રોકાણકારો અને વેપારીઓમાં ભારે ગભરાટ ફેલાઈ ગયો છે.
પૂર્વ યુરોપમાં યુદ્ધનો વંટાળ: રશિયન રિફાઇનરીઓ પર યુક્રેનના હુમલા ચાલુ
બીજી તરફ, પૂર્વ યુરોપમાં રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલું યુદ્ધ પણ ઊર્જા બજાર પર બળતણ ઉમેરી રહ્યું છે. યુક્રેને જાહેરાત કરી છે કે તે રશિયાની મુખ્ય તેલ રિફાઇનરીઓ પર પોતાના ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાઓ સતત ચાલુ રાખશે.
રશિયા વિશ્વના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઇલ અને પ્રોસેસ્ડ ફ્યુઅલ ઉત્પાદકોમાંથી એક છે. યુક્રેન દ્વારા રશિયાની રિફાઇનરીઓને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવતા લક્ષિત હુમલાઓને કારણે રશિયાની તેલ શુદ્ધ કરવાની અને નિકાસ કરવાની ક્ષમતા સતત ઘટી રહી છે.
આમ, એક તરફ સાઉદી અરેબિયા અને ઇરાનના કારણે કાચું તેલ જમીનમાંથી બહાર કાઢવા (Extraction) પર સંકટ છે, તો બીજી તરફ રશિયામાં રિફાઇનિંગ ક્ષમતા ઘટી રહી છે અને હોર્મુઝમાં લોજિસ્ટિક્સ બાનમાં લેવાયું છે. આ ત્રિપક્ષીય સંકટે વૈશ્વિક બજારને એકસાથે ઘેરી લીધું છે.
‘ત્રિપલ ડિજિટ’ ક્રૂડ ઓઇલ: વૈશ્વિક ફુગાવા (Inflation) પર પડશે સીધી અસર
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને અર્થશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પુનઃ ત્રણ આંકડામાં (એટલે કે $૧૦૦ ને પાર) પહોંચી જવાથી તેની સીધી અને તાત્કાલિક અસર વૈશ્વિક મોંઘવારી પર પડશે.
કાચા તેલના ભાવ વધવાની સીધી અસર નીચે મુજબના ક્ષેત્રો પર પડશે:
રિટેલ ફ્યુઅલ કોસ્ટ (પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ): વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તાત્કાલિક વધારો કરવો પડી શકે છે, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકોનું બજેટ ખોરવાઈ જશે.
ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને લોજિસ્ટિક્સ: માલસામાનની હેરફેર (ભાડું) મોંઘી થવાથી શાકભાજી, ખાદ્યસામગ્રી અને રોજિંદી જરૂરિયાતની તમામ વસ્તુઓ મોંઘી બનશે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ ઓવરહેડ: ફેક્ટરીઓ અને ઉદ્યોગો માટે ઉત્પાદન ખર્ચ વધી જશે, કારણ કે ઇંધણ અને પાવર કોસ્ટમાં ઉછાળો આવશે.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને બજાર પર શું થશે અસર?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું આશરે ૮૫% જેટલું કાચું તેલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. તેથી, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થવું એ ભારત માટે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે.
આયાત બિલમાં વધારો: ક્રૂડ $૧૧૦ પર પહોંચવાથી ભારતનું આયાત બિલ ખૂબ જ વધી જશે, જેનાથી દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) પર દબાણ આવશે.
રૂપિયા પર દબાણ: ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયો વધુ નબળો પડી શકે છે.
મોંઘવારી નિયંત્રણ સામે પડકાર: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને સરકાર માટે વ્યાજદરો અને ફુગાવાને કાબૂમાં રાખવું મુશ્કેલ બની જશે.
બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી મધ્ય પૂર્વ અને યુરોપમાં સ્થિતિ થાળે નહીં પડે, ત્યાં સુધી ઊર્જા બજારોમાં આવી જ તીવ્ર અસ્થિરતા (Volatility) અને ભાવવધારો જળવાઈ રહેશે, જે સમગ્ર વિશ્વના નાણાકીય માળખા માટે મોટો પડકાર બની રહેશે.
