શું તમે જાણો છો ઘરમાં કેટલું સોનું રાખી શકાય? જાણો સોનાની ખરીદી અને ટેક્સના નવા નિયમો
ભારતમાં તહેવારોની સિઝન શરૂ થતાં જ સોનાની ખરીદીમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળે છે. અક્ષય તૃતીયા અને ધનતેરસ જેવા શુભ પ્રસંગોએ સોનું ખરીદવું એ માત્ર રોકાણ કે પરંપરા નથી, પરંતુ સમૃદ્ધિનું પ્રતીક પણ માનવામાં આવે છે. લોકો આ દિવસોમાં દાગીના, સોનાના સિક્કા કે લગડી (બાર) ખરીદવાનું પસંદ કરે છે.
જોકે, ભારતીય કાયદા મુજબ તમે કેટલું સોનું ખરીદી કે રાખી શકો છો તેના કેટલાક આવકવેરા (Income Tax) અને નાણાકીય નિયમો છે. જો તમારી પાસે રહેલા સોનાનો યોગ્ય સ્ત્રોત (Source of Income) ન દર્શાવી શકાય, તો આવકવેરા વિભાગ તેની તપાસ કરી શકે છે. રોકડમાં સોનાની ખરીદી, PAN કાર્ડની જરૂરિયાત અને ઘરમાં વિધાઉટ પ્રૂફ કેટલું સોનું રાખી શકાય, તે અંગેના મહત્ત્વના નિયમો નીચે મુજબ છે:
શું રોકડમાં (Cash) સોનું ખરીદવાની કોઈ મર્યાદા છે?
ભારતમાં રોકડ રકમ આપીને સોનું ખરીદવા પર સીધો કોઈ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ ચોક્કસ મર્યાદાથી વધુ રોકડ સ્વીકારવા પર આવકવેરા કાયદા હેઠળ કડક નિયંત્રણો છે. અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ નિયમનું પાલન કરવાની મુખ્ય જવાબદારી ખરીદનારની નહીં, પરંતુ સોનું વેચનાર (જ્વેલર)ની રહે છે.
આવકવેરા કાયદાની કલમ 269ST (Section 269ST) મુજબ:
કોઈપણ વ્યક્તિ એક દિવસમાં, એક જ વ્યક્તિ પાસેથી અથવા એક જ વ્યવહાર (Transaction) સંદર્ભે ₹૨ લાખ કે તેથી વધુ રકમ રોકડમાં સ્વીકારી શકતી નથી.
આ નિયમ સોનાની ખરીદી પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે.
લોકો એક જ ખરીદીના અલગ-અલગ બિલ બનાવીને કે અલગ-અલગ દિવસે ચૂકવણી કરીને આ નિયમમાંથી બચી ન જાય તે માટે આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કલમ 271DA હેઠળ, જો કોઈ વેપારી નિયમનો ભંગ કરીને ₹૨ લાખથી વધુ રોકડ રકમ સ્વીકારે છે, તો તેને મળેલી સંપૂર્ણ રકમ જેટલો જ દંડ (Penalty) થઈ શકે છે. આ દંડ વેચનાર (જ્વેલર) પર લાગતો હોવાથી, જ્વેલર્સ મોટી રકમની ખરીદી પર કેશ સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે.
દાગીનાની ખરીદી વખતે PAN કાર્ડ ક્યારે જરૂરી બને છે?
જ્યારે સોના કે દાગીનાની ખરીદીનું મૂલ્ય ₹૨ લાખથી વધી જાય, ત્યારે જ્વેલર્સ માટે ગ્રાહક પાસેથી PAN કાર્ડ મેળવવું અને આવકવેરા વિભાગને તેની જાણકારી આપવી કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત બને છે.
ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબત: PAN કાર્ડ આપવાથી ₹૨ લાખથી વધુના કેશ ટ્રાન્ઝેક્શન પરનો પ્રતિબંધ દૂર થતો નથી. ₹૨ લાખથી ઉપરનું ચુકવણું ડિજિટલ માધ્યમ, ચેક કે કાર્ડ દ્વારા જ કરવું પડે છે.
ફોર્મ 97 (Form 97): ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬થી, જે ગ્રાહકો પાસે PAN કાર્ડ નથી, તેમના માટે પહેલાં વપરાતા ફોર્મ ૬૦ (Form 60)ની જગ્યાએ ફોર્મ ૯૭ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે.
આ ઉપરાંત, મની લોન્ડરિંગ વિરોધી નિયમો (Anti-Money Laundering Regulations) હેઠળ જ્વેલર્સ માટે ગ્રાહકોનું KYC (ગ્રાહકની ઓળખ ચકાસણી) કરવું પણ જરૂરી છે.
તમે ઘરમાં કેટલું સોનું રાખી શકો છો?
ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં નાણાં મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી સ્પષ્ટતા મુજબ, જો સોનું વાજબી અને વ્યાજબી કમાણીના સ્ત્રોત, બચત કે વારસામાં મળેલું હોય, તો ઘરમાં સોનું રાખવાની કોઈ મહત્તમ મર્યાદા નથી.
જોકે, ઇનકમ ટેક્સ રેડ (દરોડા) દરમિયાન આવકવેરા અધિકારીઓ કયા પ્રમાણ સુધીનું સોનું જપ્ત (Seize) કરી શકતા નથી, તેના માટે ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે:
પરિણિત મહિલાઓ: ઘરમાં રહેલા સોનાના દાગીનામાંથી ૫૦૦ ગ્રામ સુધીનું સોનું આવકવેરા અધિકારીઓ જપ્ત કરી શકતા નથી, ભલે તે તેમની જાહેર કરેલી આવક સાથે મેળ ન ખાતું હોય.
અપરિણિત મહિલાઓ: અપરિણિત મહિલાઓ માટે આ મર્યાદા ૨૫૦ ગ્રામ નક્કી કરવામાં આવી છે.
પુરુષો (પરિણિત કે અપરિણિત): કુટુંબના પ્રત્યેક પુરુષ સભ્ય માટે આ મર્યાદા ૧૦૦ ગ્રામ રાખવામાં આવી છે.
જો ઘરમાં નક્કી કરેલી મર્યાદાથી વધુ સોનું હોય તો શું?
જો તમારી પાસે આ નિયત મર્યાદા (૧૦૦, ૨૫૦ કે ૫૦૦ ગ્રામ) કરતાં વધુ સોનું ઘરમાં રાખેલું હોય, તો તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે તે સોનું ગેરકાયદેસર છે.
જો તમારી પાસે વધારાના સોના માટે યોગ્ય પુરાવા હોય, તો તે સંપૂર્ણપણે કાયદેસર ગણાય છે. તેના માટે તમે નીચે મુજબના દસ્તાવેજો રજૂ કરી શકો છો: ૧. સોનું ખરીદ્યાના બિલ (Purchase Bills) ૨. બેંકમાંથી નાણાં ઉપાડ્યાના રેકોર્ડ્સ ૩. વારસાગત મિલકત કે ગિફ્ટ ડીડ (Gift Deed)ના કાગળો
આ ઉપરાંત, દરોડા દરમિયાન જો કોઈ પરિવાર પાસે પરંપરાગત રીતે કે રીત-રિવાજો મુજબ વધુ સોનું હોવાનું માલૂમ પડે, તો સંજોગો અનુસાર તે સોનું જપ્ત ન કરવાનો આખરી નિર્ણય લેવાની સત્તા ઇનકમ ટેક્સ અધિકારી પાસે રહે છે.
₹૨ લાખ કે તેથી વધુની ખરીદી: હંમેશાં ડિજિટલ મોડ, UPI, કાર્ડ કે ચેકથી જ ચૂકવણી કરો.
બિલ સાચવી રાખો: સોનું કે દાગીના ખરીદતી વખતે પાકું બિલ અચૂક લો, જેથી ભવિષ્યમાં સ્ત્રોત દર્શાવવામાં સરળતા રહે.
વારસાગત સોનું: વારસામાં કે ભેટમાં મળેલા સોનાનો લેખિત હિસાબ અથવા દસ્તાવેજ રાખવો હિતાવહ છે.
