શું ખાનગી સંસ્થાઓમાં SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓને મળી રહ્યો છે સમાન અધિકાર?

AISHE 2022-23 રિપોર્ટ: ઉચ્ચ શિક્ષણમાં SC-ST-OBC વિદ્યાર્થીઓની ભાગીદારી 60% ને પાર, પણ પડકારો યથાવત

ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ (Higher Education) હંમેશા સામાજિક ન્યાય અને સમાનતાની ચર્ચાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. તાજેતરમાં સંપન્ન થયેલા લોકસભાના બજેટ સત્ર દરમિયાન આ મુદ્દો ફરી એકવાર ગાજ્યો, જ્યારે ખાનગી ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ (HEIs) માં અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) ના વિદ્યાર્થીઓના નોંધણી (Enrollment) અને અનામત અંગે પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા. આંધ્રપ્રદેશની YSR કોંગ્રેસ પાર્ટીના સાંસદ ડૉ. ડી. રવિ કુમાર દ્વારા પૂછવામાં આવેલા આ પ્રશ્નોએ માત્ર ખાનગી ક્ષેત્રની શિક્ષણ નીતિ પર પ્રકાશ નથી પાડ્યો, પરંતુ સરકાર પાસે રહેલા આંકડાઓની મર્યાદાઓને પણ ઉજાગર કરી છે.

સંસદમાં પૂછાયેલા તીખા પ્રશ્નો

સાંસદ ડૉ. ડી. રવિ કુમારે શિક્ષણ મંત્રી પાસેથી અત્યંત સ્પષ્ટ અને આંકડા આધારિત માહિતી માંગી હતી. તેમના પ્રશ્નોના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ હતા:

1. શું સરકારે ‘ઓલ ઈન્ડિયા સર્વે ઓન હાયર એજ્યુકેશન’ (AISHE 2022-23) ના આધારે ખાનગી સંસ્થાઓમાં અનામત વર્ગોની નોંધણીનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન કર્યું છે?

2. જે ખાનગી સંસ્થાઓ અને ‘ઉત્કૃષ્ટ સંસ્થાઓ’ (Institutes of Eminence – IoEs) ને સરકાર તરફથી નાણાકીય કે નીતિગત મદદ મળે છે, તેમાં વર્ગવાર (SC/ST/OBC) અનામત બેઠકો અને વાસ્તવિક નોંધણીની વિગતો શું છે?

3. શું સરકાર અનામત અને સમાનતાના નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ સંસ્થાઓ પર દેખરેખ કે કડક નિયમો લાગુ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે?

સરકારનું વલણ: બંધારણીય અને નીતિગત સ્પષ્ટતા

આ પ્રશ્નોનો જવાબ આપતા શિક્ષણ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. સુકાંત મજુમદારે પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમના જવાબના મુખ્ય અંશ આ પ્રમાણે છે:

1. સંયુક્ત યાદી અને સહિયારી જવાબદારી: મંત્રીએ યાદ અપાવ્યું કે શિક્ષણ બંધારણની ‘સંયુક્ત યાદી’ (Concurrent List) નો વિષય છે. આનો અર્થ એ છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં તમામ સમુદાયો, ખાસ કરીને વંચિત વર્ગોની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવી એ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર બંનેની સહિયારી જવાબદારી છે.

ધોરણ 12 સાયન્સ પછી કયા શોર્ટ ટર્મ કોર્સ કરવા? જાણો કરિયર બનાવવા માટેના 5 બેસ્ટ ઓપ્શન્સ

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે દિલ્હીમાં ગુંજ્યું ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’નું આંદોલન

2. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 નું વિઝન: સરકારે જણાવ્યું કે તેમની પ્રાથમિકતા NEP 2020 દ્વારા સામાજિક અને આર્થિક રીતે પછાત જૂથો (SEDGs) વચ્ચેના અંતરને ઓછું કરવાની છે. નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોઈપણ બાળકની પૃષ્ઠભૂમિ તેની સફળતામાં અવરોધ ન બને.

3. અનામતના વર્તમાન નિયમો: સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે 2006 ના કેન્દ્રીય શૈક્ષણિક સંસ્થાન અધિનિયમ હેઠળ કેન્દ્રીય સંસ્થાઓમાં SC (15%), ST (7.5%) અને OBC (27%) માટે અનામત ફરજિયાત છે. સાથે જ, 2019 થી 10% EWS અનામત પણ પ્રભાવી છે. જોકે, ખાનગી યુનિવર્સિટીઓના કિસ્સામાં અનામતની સ્થિતિ મોટે ભાગે રાજ્યોના કાયદા પર નિર્ભર કરે છે.

ખાનગી સંસ્થાઓમાં અનામતનો પડકાર

ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ અને સંસ્થાઓમાં અનામતનો મુદ્દો જટિલ રહ્યો છે. સરકારી જવાબ મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર પાત્ર ખાનગી સંસ્થાઓ માટે સામાજિક રીતે પછાત જૂથોના વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિ અને ફેલોશિપ યોજનાઓ ચલાવે છે. પરંતુ, શું ખાનગી સંસ્થાઓમાં ફરજિયાતપણે અનામત લાગુ છે?

સંસદમાં આપવામાં આવેલા જવાબ પરથી સંકેત મળે છે કે સરકાર પ્રત્યક્ષ હસ્તક્ષેપને બદલે શિષ્યવૃત્તિ અને પ્રોત્સાહન દ્વારા ‘પહોંચ’ (Access) વધારવા પર ધ્યાન આપી રહી છે. ખાનગી HEIs અને IoEs માટે વર્ગવાર બેઠકોની સંસ્થાવાર વિગતો આપવી પડકારજનક છે કારણ કે ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ તેમની પસંદગી પ્રક્રિયામાં સ્વાયત્તતા ધરાવે છે.

આંકડા શું કહે છે? (AISHE 2022-23 નું વિશ્લેષણ)

અખિલ ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સર્વે (AISHE 2022-23) ના આંકડા એક રસપ્રદ અને હકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરે છે:

સાયબર હુમલા વચ્ચે CBSEએ OnMark પોર્ટલ બંધ કર્યું, હવે કેવી રીતે થશે રી-ઇવેલ્યુએશન? જાણો આખો મામલો

પ્રજ્ઞાનંદે રચ્યો ઈતિહાસ! નોર્વે ચેસ જીતનાર પ્રથમ ભારતીય ખેલાડી બન્યા

• કુલ નોંધણીમાં હિસ્સો: દેશના કુલ ઉચ્ચ શિક્ષણ નોંધણીમાં SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો હવે 60.8% સુધી પહોંચી ગયો છે. જે દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ હવે માત્ર સામાન્ય વર્ગ સુધી મર્યાદિત રહ્યું નથી.

• સામાન્ય વર્ગ: EWS સહિત સામાન્ય વર્ગનો હિસ્સો લગભગ 39% છે.

• સરકારી વિરુદ્ધ ખાનગી: ચોંકાવનારી વાત એ છે કે સરકારી સંસ્થાઓમાં આ વર્ગોનો હિસ્સો 62.2% છે, જ્યારે ખાનગી સંસ્થાઓમાં પણ આ આંકડો લગભગ 60% છે.

આ ડેટા સૂચવે છે કે માત્ર અનામત જ નહીં, પરંતુ મેરિટ (Merit) ના આધારે પણ આ વર્ગોના વિદ્યાર્થીઓ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓમાં પોતાની જગ્યા બનાવી રહ્યા છે. આ સામાજિક ગતિશીલતા અને જાગૃતિનો મોટો સંકેત છે.

સરકાર દ્વારા લેવાયેલા અન્ય પગલાં

સમાનતા અને સમાવેશ (Inclusion) સુનિશ્ચિત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે અન્ય ઘણી પહેલ કરી છે:

• ફીમાં રાહત: SC/ST વિદ્યાર્થીઓ માટે ઘણી કેન્દ્રીય સંસ્થાઓમાં ફી માફીની જોગવાઈ.

• આંતરમાળખાકીય વિકાસ: અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વધુ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓની સ્થાપના જેથી વંચિત વર્ગોના વિદ્યાર્થીઓ સરળતાથી શિક્ષણ મેળવી શકે.

• નેશનલ સ્કોલરશિપ પોર્ટલ: શિષ્યવૃત્તિના વિતરણમાં પારદર્શિતા અને આર્થિક રીતે નબળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રાથમિકતા.

નિષ્કર્ષ અને ભવિષ્યની રાહ

સંસદમાં આપવામાં આવેલા સરકારના જવાબથી એ સ્પષ્ટ છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વંચિત વર્ગોની સંખ્યા વધી છે, પરંતુ ખાનગી સંસ્થાઓમાં ‘ફરજિયાત અનામત’ અને ‘વિગતવાર દેખરેખ’ હજુ પણ એક મોટો પ્રશ્ન છે. જ્યાં AISHE ના આંકડા ઉત્સાહજનક છે, ત્યાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ સુધી પહોંચ અને ખાનગી સંસ્થાઓની મોંઘી ફી હજુ પણ એક મોટો અવરોધ બની રહી છે.

ભવિષ્યમાં, સરકારે ખાનગી સંસ્થાઓમાં સામાજિક ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે ‘પારદર્શિતા તંત્ર’ (Transparency Mechanism) ને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર પડી શકે છે, જેથી માત્ર નોંધણી જ નહીં, પરંતુ આ વિદ્યાર્થીઓના સફળતાના દરને પણ ટ્રેક કરી શકાય.