ગુજરાતમાં વરસાદની ખેંચ: બે સક્રિય સિસ્ટમ છતાં આગામી સપ્તાહમાં માત્ર સામાન્ય વરસાદની આગાહી
ગુજરાતમાં ચોમાસાની આ વર્તમાન સિઝનમાં મેઘરાજાની ચાલથી રાજ્યના ખેડૂતો અને સામાન્ય નાગરિકોની ચિંતા વધી ગઈ છે. હવામાન વિભાગ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલા તાજેતરના અંદાજ મુજબ, આગામી એક અઠવાડિયા દરમિયાન રાજ્યમાં કોઈ ભારે વરસાદી સ્પેલ આવવાની શક્યતા નથી. વાતાવરણમાં બે-બે મજબૂત સિસ્ટમ્સ સક્રિય હોવા છતાં પણ રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદી ખેંચ યથાવત રહેતાં ચિંતાનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે.
હવામાન વિભાગની નવી આગાહી અને વર્તમાન પરિસ્થિતિ
હવામાન વિભાગના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, હાલ વાતાવરણમાં ‘વેલ માર્ક લો પ્રેશર’ અને ‘મોન્સૂન ટ્રફ’ જેવી બે મહત્વપૂર્ણ સિસ્ટમ્સ એકસાથે સક્રિય છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારની હવામાન સિસ્ટમ્સથી ધોધમાર વરસાદ પડતો હોય છે. પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આ સિસ્ટમ્સની અસર ખૂબ મર્યાદિત જોવા મળી રહી છે.
હવામાન વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આગામી 27 ઓગસ્ટ સુધી રાજ્યમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદ પડે તેવી શક્યતા નહિવત છે. આ સમયગાળા દરમિયાન મોટાભાગના જિલ્લાઓમાં માત્ર હળવાથી મધ્યમ અંકનો વરસાદ પડી શકે છે. પરિણામે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના સીમાંત વિસ્તારોમાં જે વરસાદી અછત જોવા મળી રહી છે, તે વધુ ગંભીર બની શકે છે.
સિઝનના ચોમાસાના આંકડા અને ઘટનું પ્રમાણ
ચોમાસાની વર્તમાન સિઝન તેના અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહી છે ત્યારે વરસાદના આંકડા ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે:
રાજ્યનો સરેરાશ વરસાદ: અત્યાર સુધીમાં સમગ્ર રાજ્યમાં સરેરાશ 21 ઈંચ એટલે કે મોસમનો માત્ર 75 ટકા જેટલો જ વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય આંકડા કરતાં 3 ટકા ઓછો છે.
સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છની સ્થિતિ: સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારમાં પરિસ્થિતિ વધુ વિકટ છે, જ્યાં સામાન્ય સરેરાશ કરતાં 27 ટકા જેટલી મોટી ઘટ જોવા મળી રહી છે.
ગંભીર અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ: પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રના દેવભૂમિ દ્વારકા અને પોરબંદર જેવા દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાં વરસાદનું પ્રમાણ નહિવત જેવું રહ્યું છે.
દ્વારકા જિલ્લાની વાત કરીએ તો, ત્યાં સિઝનનો માત્ર સાડા છ ટકા (6.5%) જેટલો જ નજીવો વરસાદ વરસ્યો છે. આ સ્થિતિને કારણે સ્થાનિક ખેડૂતો અને પશુપાલકો ભારે મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે. પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને સ્થાનિક ખેડૂત સંગઠનોએ જિલ્લાને તાત્કાલિક અસરથી ‘દુષ્કાળગ્રસ્ત’ જાહેર કરવાની ઉગ્ર માગ કરી છે.
વર્ષ 2018 જેવી સ્થિતિનું પુનરાવર્તન?
હાલમાં ચોમાસું ધીમે ધીમે વિદાય તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે રાજ્યના લગભગ 24 જેટલા તાલુકાઓમાં ભારે વરસાદી અછત વર્તાઈ રહી છે. આ સ્થિતિ વર્ષ 2018ના ચોમાસાની યાદ અપાવે છે. વર્ષ 2018માં પણ સમગ્ર ચોમાસા દરમિયાન રાજ્યમાં માત્ર 76 ટકા જેટલો જ વરસાદ નોંધાયો હતો, જેના કારણે તે વર્ષે ખેતી, સિંચાઈ અને પીવાના પાણી માટે ભારે કટોકટી સર્જાઈ હતી અને કૃષિ ક્ષેત્રને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો હતો.
અત્યારે પણ જો ચોમાસાની વિદાય પહેલાં બાકી રહેલો વરસાદ નહીં વરસે, તો રાજ્ય ફરી એકવાર તેવી જ મુશ્કેલ સ્થિતિનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
અર્થતંત્ર અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર સંભવિત માળખાકીય અસરો
વરસાદની અછતની અસર માત્ર ખેતરો સુધી સીમિત રહેતી નથી, પરંતુ તેની વ્યાપક વિપરીત અસરો રાજ્યના સમગ્ર અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે:
કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: મોલ-પાકને પૂરતું પાણી ન મળવાને કારણે ખરીફ પાકના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે, જેનાથી ખેડૂતોની આવક પર સીધી અસર પડશે.
પશુપાલન પર સંકટ: વરસાદના અભાવે લીલા ઘાસચારાની અછત ઊભી થશે, જે પશુપાલકો માટે પશુઓને સાચવવાનું મુશ્કેલ બનાવી દેશે.
ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો: પૂરતો વરસાદ ન થવાથી ભૂગર્ભ જળ સ્તર ઊંડા જશે, જેનાથી આગામી રવિ પાકની વાવણી પર પણ પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મુકાશે.
જળ સંકટ અને ભાવવધારો: પીવાના પાણી અને સિંચાઈના પાણીની ખેંચ ઊભી થતાં આગામી દિવસોમાં ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં પાણીનું વ્યવસ્થાપન પડકારજનક બનશે.
સરકાર અને તંત્ર માટે આગોતરા આયોજનની જરૂરિયાત
ચોમાસું હવે આખરી ચરણમાં છે ત્યારે રાજ્ય સરકારે અને સંબંધિત વહીવટી તંત્રએ તાત્કાલિક કટોકટીની યોજનાઓ (Contingency Plans) ઘડી કાઢવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. જળાશયોમાં ઉપલબ્ધ પાણીના જથ્થાનું યોગ્ય આયોજન, પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા, અને પશુઓ માટે ઘાસચારાની બેંકો ઊભી કરવા જેવા પગલાં વહેલી તકે લેવા જરૂરી છે, જેથી આગામી સમયમાં જો સુકાભૂખ જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો પણ નાગરિકોને ન્યૂનતમ તકલીફ પડે.
