પરિવારમાં મૃત્યુ પછી બેંક બેલેન્સ અને FD નું શું થાય? જાણો કાયદેસરના વારસદારના નિયમો
જ્યારે પરિવારમાં કોઈ વડીલ દુનિયા છોડીને જાય છે, ત્યારે તે એક ભાવનાત્મક રીતે ખૂબ જ કઠિન સમય હોય છે. પરંતુ, આ દુઃખની વચ્ચે એક વાસ્તવિકતા એવી પણ આવે છે જેનો સામનો વહેલા કે મોડા કરવો જ પડે છે—અને તે છે તેમની પાછળ છોડેલી મિલકત કે બેંકમાં જમા પૈસા. ખાસ કરીને જ્યારે તેમની બેંકમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) હોય, ત્યારે ઘણીવાર પરિવારો મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે.
જો FD માં કોઈ નોમિની (વારસદાર) હોય અથવા કોઈ સ્પષ્ટ વસિયતનામું હોય, તો કામ ઘણું સરળ બની જાય છે. પરંતુ જો આ બંનેમાંથી કંઈ જ ન હોય, તો શું? પૈસા કોને મળશે? બેંક કયા દસ્તાવેજો માંગશે? અને આ પ્રક્રિયામાં આટલો સમય કેમ લાગે છે? ચાલો આ બધી મૂંઝવણોને દૂર કરીએ અને સમજીએ કે વસિયત કે નોમિની વગર પણ તમે કેવી રીતે ક્લેમ કરી શકો છો.
પ્રથમ સ્ટેપ: નોમિની છે કે નહીં તેની તપાસ
કોઈપણ ક્લેમ સેટલ કરતા પહેલા, બેંક હંમેશા એ જ જોશે કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટમાં કોઈને નોમિની તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે કે નહીં. જો નોમિની હોય, તો પ્રક્રિયા એકદમ ઝડપી બને છે. બેંક માત્ર ડેથ સર્ટિફિકેટ અને નોમિનીના ઓળખપત્રની તપાસ કરીને પૈસા રિલીઝ કરી દે છે.
અહીં એક વાત ખાસ સમજવા જેવી છે: નોમિની એ પૈસાનો માલિક નથી, માત્ર રક્ષક છે. કાયદાની દૃષ્ટિએ નોમિની એક માધ્યમ છે જે બેંક પાસેથી પૈસા મેળવે છે. તે પૈસાના અસલી હકદાર કોણ છે, તે કાયદેસરના વારસદારોના આધારે નક્કી થાય છે. તેથી, જો બેંકે નોમિનીને પૈસા આપી દીધા હોય, તો પણ પરિવારના અન્ય સભ્યો કાયદા મુજબ પોતાનો હિસ્સો માંગી શકે છે.
જ્યારે નોમિની ન હોય ત્યારે શું થાય?
અસલી મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે ખાતામાં કોઈ નોમિની ન હોય. આવા કિસ્સામાં બેંક પોતાની મરજીથી પૈસા આપી શકતી નથી. તેને ખાતરી કરવી પડે છે કે તે જે વ્યક્તિને પૈસા આપી રહી છે તે ખરેખર હકદાર છે. આ માટે બેંક ‘લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ’ (કાયદેસરના વારસદારનું પ્રમાણપત્ર) અથવા મોટી રકમ હોય તો ‘સક્સેશન સર્ટિફિકેટ’ (ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર) ની માંગણી કરે છે. આ દસ્તાવેજો મેળવવામાં જ સૌથી વધુ સમય લાગે છે.
કાયદેસરના વારસદાર કોણ ગણાય?
વારસદાર કોણ ગણાય તે વ્યક્તિના ધર્મ અને લાગુ પડતા વ્યક્તિગત કાયદા (Personal Law) પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે, જો કોઈ પુરુષનું અવસાન થાય, તો સૌથી પહેલો હક તેની પત્ની, બાળકો અને તેની માતાનો હોય છે. પૌત્ર-પૌત્રીઓનો હક ત્યારે જ બને છે જો તેમના પિતા અથવા માતા (એટલે કે દાદા-દાદીના સંતાનો) જીવિત ન હોય. ઘણીવાર પરિવારોમાં વિવાદ ત્યારે થાય છે જ્યારે દૂરના સંબંધીઓ પણ પૈસામાં ભાગ માંગવા લાગે છે, પરંતુ કાયદો પ્રાથમિક વારસદારોને જ પ્રાધાન્ય આપે છે.
બેંક કયા દસ્તાવેજો માંગશે?
જો તમે FD ક્લેમ કરવા માંગતા હોવ, તો તમારી પાસે નીચેના દસ્તાવેજો તૈયાર હોવા જોઈએ:
-
ડેથ સર્ટિફિકેટ: અવસાન પામેલ વ્યક્તિનું અસલ મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર.
-
ઓળખના પુરાવા: ક્લેમ કરનાર વ્યક્તિના કેવાયસી (KYC) દસ્તાવેજો.
-
FD ની વિગતો: ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટની રસીદ અથવા ખાતાની માહિતી.
-
અન્ય કાયદાકીય કાગળો: જો નોમિની ન હોય, તો બેંક સક્સેશન સર્ટિફિકેટ અથવા પ્રોબેટની માંગ કરી શકે છે. જો રકમ નાની હોય, તો બેંક ક્યારેક માત્ર એફિડેવિટ (સોગંદનામું) અને ઈન્ડેમ્નિટી બોન્ડ (બાંહેધરી પત્ર) લઈને પણ કામ ચલાવે છે.
પ્રક્રિયામાં વિલંબ કેમ થાય છે?
ઘણીવાર પરિવારોને લાગે છે કે બેંક જાણીજોઈને હેરાન કરી રહી છે, પરંતુ વાસ્તવમાં બેંક પોતાની સુરક્ષા કરી રહી હોય છે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ બીજો દાવેદાર આવીને કેસ ન કરે. જો એક કરતા વધુ વારસદારો હોય, તો બેંક ઈચ્છે છે કે કાં તો બધા સાથે આવીને સહી કરે અથવા અન્ય વારસદારો ‘નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ’ (NOC) આપે. જો પરિવારમાં અંદરોઅંદર વિવાદ હોય, તો આ પ્રક્રિયા મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ખેંચાઈ શકે છે, કારણ કે પછી મામલો કોર્ટમાં પહોંચે છે.
પરિવારો આ સ્થિતિ માટે કેમ તૈયાર નથી હોતા?
મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે આપણા દેશમાં મૃત્યુ પછીની નાણાકીય વ્યવસ્થા વિશે વાત કરવી અશુભ માનવામાં આવે છે. મોટાભાગના લોકો નોમિનેશન ભરવાનું ટાળે છે અથવા વસિયત બનાવતા નથી. જ્યારે અચાનક આવી સ્થિતિ આવે, ત્યારે પરિવારના સભ્યોને ખબર નથી હોતી કે ક્યાંથી શરૂઆત કરવી. બેંકિંગ પ્રક્રિયાઓથી અજાણ હોવાને કારણે પણ પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ લાગે છે.
આ પ્રક્રિયાને સરળ કેવી રીતે બનાવવી?
૧. બેંકનો સંપર્ક કરો: સૌથી પહેલા બેંકમાં જઈને અધિકારીને મળો અને તમારા કેસ માટે કયા ચોક્કસ કાગળો જોઈશે તેનું લિસ્ટ મેળવો. દરેક બેંકના નિયમો થોડા અલગ હોઈ શકે છે.
૨. પરિવારમાં ચર્ચા: જો પરિવારના તમામ સભ્યો એક જ વાત પર સંમત હોય, તો NOC મેળવવું સરળ બને છે અને બેંકનું કામ પણ ઝડપથી થાય છે.
૩. દસ્તાવેજોનું લિસ્ટ બનાવો: બધા વારસદારોના આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અને ડેથ સર્ટિફિકેટની નકલો તૈયાર રાખો.
૪. ભવિષ્ય માટે શીખ: આ મુશ્કેલીમાંથી પસાર થયા પછી, પોતાના ખાતામાં નોમિનીનું નામ અપડેટ કરવાનું ક્યારેય ન ભૂલો.
