સાઉદી અરેબિયા હવે તેલ કેવી રીતે મોકલશે? બધા પુરવઠા માર્ગો બંધ થતાં શું વૈશ્વિક સ્તરે આક્રોશ થશે?
વૈશ્વિક તેલ બજાર હાલમાં તેના ઈતિહાસના સૌથી ગંભીર તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ નિકાસકાર દેશ સાઉદી અરેબિયા માટે પોતાના કાચા તેલને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર સુધી પહોંચાડવું હવે અત્યંત પડકારજનક બની ગયું છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલતા યુદ્ધ અને રાજદ્વારી તણાવના કારણે સાઉદી અરેબિયાના તમામ મુખ્ય સપ્લાય રૂટ કાં તો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયા છે અથવા તો ભારે સુરક્ષા જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષને કારણે પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ‘હર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) માં શિપિંગ સેવાઓ લગભગ ઠપ થઈ ગઈ છે. બીજી તરફ, લાલ સમુદ્રમાં યમનના હૂથી બળવાખોરોએ ‘બાબ અલ-મંડેબ’ જળડમરૂમધ્ય પર પોતાની પકડ મજબૂત કરીને સાઉદી અને પશ્ચિમી દેશોના તેલ ટેન્કરોને સતત નિશાન બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. આ બેવડી નાકાબંધીના કારણે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો પહેલેથી જ અભૂતપૂર્વ દબાણ હેઠળ હતો, ત્યાં તાજેતરમાં થયેલા ડ્રોન હુમલાએ પરિસ્થિતિને વધુ વિકટ બનાવી દીધી છે.
મુખ્ય સંરક્ષણ રેખા સમાન પાઇપલાઇન ઠપ
સાઉદી અરેબિયા પાસે પોતાના પૂર્વ ક્ષેત્રમાં સ્થિત તેલક્ષેત્રોમાંથી કાચું તેલ નિકાસ કરવા માટે પર્સિયન ગલ્ફ સિવાય એક જ મુખ્ય વૈકલ્પિક માર્ગ હતો, જેને ‘ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન’ અથવા ‘પેટ્રોલીન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ૧,૨૦૦ કિલોમીટર લાંબી પાઇપલાઇન પૂર્વના તેલ સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાંથી કાચું તેલ લાલ સમુદ્ર પર આવેલા ‘યાનબુ’ બંદર સુધી પહોંચાડે છે. હર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મુશ્કેલી ઊભી થાય ત્યારે સાઉદી અરેબિયા આ જ પાઇપલાઇન દ્વારા દરરોજ લાખો બેરલ તેલની નિકાસ કરતું હતું.
સામાન્ય દિવસોમાં આ પાઇપલાઇન દ્વારા દરરોજ ૪ થી ૫ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનું પરિવહન થતું હતું, જે ઓગસ્ટ મહિનામાં ઘટીને ૨ મિલિયન બેરલ આસપાસ આવી ગયું હતું. પરંતુ તાજેતરમાં થયેલા ઇરાકી ડ્રોન હુમલાને કારણે આ પાઇપલાઇન ક્ષતિગ્રસ્ત થઈને સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ છે. સાઉદી અરેબિયાની આ ‘લાઈફલાઈન’ બંધ થતાં જ વૈશ્વિક બજારમાં પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે શું વિશ્વ એક મોટા ઊર્જા સંકટ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે?
એશિયા અને યુરોપ માટે મોંઘા અને લાંબા રસ્તા
સાઉદી અરેબિયા પાસે હવે લાલ સમુદ્રથી ઇજિપ્તની સુએઝ નહેર અથવા ‘SUMED’ પાઇપલાઇન મારફતે ભૂમધ્ય સમુદ્રના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા (સીદી કેરીર) બંદર સુધી તેલ મોકલવાનો આખરી વિકલ્પ બચ્યો છે. પરંતુ આ માર્ગ ભારત, ચીન અને જાપાન જેવા અગ્રણી એશિયાઈ આયાતકાર દેશો માટે અત્યંત ખર્ચાળ અને જટિલ બની ગયો છે.
અગાઉ જે તેલ અખાતના દેશોમાંથી સીધું અરબી સમુદ્ર થઈને ભારત અને ચીન પહોંચતું હતું અથવા લાલ સમુદ્ર મારફતે યુરોપ જતું હતું, તેને હવે સુએઝ નહેરની અસ્થિરતા અને લાલ સમુદ્રના જોખમોને કારણે સમગ્ર આફ્રિકન ખંડની પ્રદક્ષિણા કરીને એટલે કે ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ (Cape of Good Hope) ના રસ્તે મોકલવું પડી રહ્યું છે. આ નવા રસ્તે જહાજોને પહોંચવામાં વધારાના ૧૪ થી ૨૨ દિવસનો સમય લાગે છે.
બ્રેન્ટ ક્રૂડ $૧૦૮ ને પાર: મોંઘવારીનું સંકટ
રસ્તા લાંબા થવાના કારણે જહાજોનું ઈંધણ ભાડું, મરીન ઈન્સ્યોરન્સ (વીમો) અને નૂર ખર્ચ (Freight Cost) અનેકગણા વધી ગયા છે. આ વૈશ્વિક પુરવઠા સંકટની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવો પર જોવા મળી છે, જ્યાં બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ ઉછળીને પ્રતિ બેરલ ૧૦૮ ડોલરને પાર પહોંચી ગયો છે. જો આ પરિસ્થિતિ ટૂંક સમયમાં સુધરશે નહીં, તો વિશ્વભરમાં ઈંધણના ભાવ ભડકે બળશે અને મોંઘવારીનો નવો દૌર શરૂ થવાની પૂરેપૂરી આશંકા છે.
