સ્માર્ટફોન અને AI ના જમાનામાં બાળકો કેમ ભણવામાં નબળા પડ્યા? સામે આવ્યો ચોંકાવનારો ખુલાસો!
વિશ્વભરમાં ટેક્નોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)નો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, પણ બીજી તરફ વિદ્યાર્થીઓના મૂળભૂત શિક્ષણના સ્તરમાં ચિંતાજનક ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરમાં બહાર આવેલાં ‘પીસા ૨૦૨૫’ (PISA 2025)ના પરિણામોએ વૈશ્વિક સ્તરે શિક્ષણ જગતને હચમચાવી દીધું છે. ઓર્ગેનાઈઝેશન ફોર ઈકોનોમિક કો-ઓપરેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (OECD) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા દર્શાવે છે કે ૧૫ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓના ગણિત અને વાંચનના કૌશલ્યમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકન માપદંડ હેઠળ ૯૧ જેટલા દેશોના લગભગ ૭.૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. આ સર્વેના નિષ્કર્ષો સ્પષ્ટપણે ઈશારો કરે છે કે ટેક્નોલોજીના આ યુગમાં વિદ્યાર્થીઓનું શીખવાનું સ્તર ઊંચું જવાની જગ્યાએ સતત નીચે જઈ રહ્યું છે.
વાંચન અને ગણિત ક્ષેત્રે રેકોર્ડબ્રેક ઘટાડો
છેલ્લાં એક દાયકામાં વિદ્યાર્થીઓની ભણવાની ક્ષમતામાં મોટો તફાવત આવ્યો છે. OECDના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૧૫થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના દસ વર્ષના ગાળામાં વિવિધ દેશોના વિદ્યાર્થીઓના વાંચનના સરેરાશ સ્કોરમાં ૨૮ પોઈન્ટનો ઘટાડો થયો છે. શિક્ષણશાસ્ત્રીઓના મતે આ ઘટાડો એટલો મોટો છે કે તે લગભગ દોઢ વર્ષના શિક્ષણના નુકસાન બરાબર ગણાય.
ગણિત વિષયની સ્થિતિ પણ કંઈ અલગ નથી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ગણિતના ગુણમાં ૨૨ પોઈન્ટનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે આશરે એક વર્ષથી વધુ સમયના અભ્યાસના નુકસાનની બરાબર છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે મૂળભૂત ખ્યાલો સમજવામાં વિદ્યાર્થીઓ હવે પહેલાં કરતાં વધુ નબળા પડી રહ્યા છે.
માત્ર કોરોના મહામારી જવાબદાર નથી
સામાન્ય રીતે શિક્ષણમાં આવેલા આ તફાવત માટે કોરોના મહામારી અને ત્યારબાદ લાગેલા લોકડાઉનને દોષ આપવામાં આવે છે. પરંતુ આંકડાકીય વિશ્લેષણ બતાવે છે કે આ સમસ્યા માત્ર મહામારી પછીની નથી. વિદ્યાર્થીઓના વાંચન સ્તરમાં ૨૦૧૫થી જ ધીમે ધીમે ઘટાડો થઈ રહ્યો હતો, જ્યારે ગણિતના પરિણામો ૨૦૧૮ પછી ઝડપથી નીચે આવ્યા છે.
૨૦૨૨થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના માત્ર ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં જ વાંચન ગુણમાં ૧૪ પોઈન્ટ અને ગણિતમાં ૯ પોઈન્ટનો તફાવત નોંધાયો છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન વિજ્ઞાન (Science) વિષયમાં વિદ્યાર્થીઓનું પ્રદર્શન પ્રમાણમાં સ્થિર રહ્યું છે, જ્યારે અન્ય બે મુખ્ય વિષયોમાં પરિણામો સતત બગડતા રહ્યા છે.
મૂળભૂત યોગ્યતા વિનાના વિદ્યાર્થીઓનું વધતું પ્રમાણ
આ રિપોર્ટનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે નબળું પ્રદર્શન કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં તીવ્ર વધારો થયો છે. હાલમાં દર પાંચમાંથી એક વિદ્યાર્થી (એટલે કે ૨૦ ટકા વિદ્યાર્થીઓ) ત્રણેય મુખ્ય વિષયો—ગણિત, વિજ્ઞાન અને વાંચન—માં ન્યૂનતમ યોગ્યતા પણ ધરાવતો નથી. ૨૦૨૨માં આવા વિદ્યાર્થીઓનું પ્રમાણ ૧૬ ટકા હતું, જે હવે વધીને ૨૦ ટકા થઈ ગયું છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે મોટી સંખ્યામાં કિશોરો શાળામાં તો જઈ રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ જીવનમાં ઉપયોગી થાય તેવી મૂળભૂત શૈક્ષણિક ક્ષમતાઓ કેળવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
વાંચન ક્ષમતા અને ‘ઝડપી વાચકો’નો નવો પડકાર
વાંચવાની ક્ષમતામાં આવેલો ઘટાડો સૌથી વધુ ગંભીર બાબત બનીને ઉભરી આવ્યો છે. ૨૦૧૮ થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના ગાળામાં જ વાંચન પ્રદર્શનમાં ૨૫ પોઈન્ટનો કડાકો બોલાયો છે. OECD ના અંદાજ મુજબ, ૨૦૨૫ માં ૧૫ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓનું વાંચન સ્તર એટલું નબળું છે જેટલું સાત વર્ષ પહેલાં ૧૪ વર્ષના બાળકમાં જોવા મળતું હતું. સર્વેમાં ભાગ લેનારા મુખ્યાત્વે પોણા ભાગના દેશોમાં આ જ પ્રકારનો નકારાત્મક ટ્રેન્ડ જોવા મળ્યો છે.
આ સાથે જ, વિદ્યાર્થીઓની વાંચવાની પદ્ધતિ અને વર્તનમાં પણ મોટો બદલાવ આવ્યો છે. જે વિદ્યાર્થીઓ ઊંડાણપૂર્વક અને સચોટ વાંચન કરી શકતા હતા તેમની સંખ્યામાં ૭ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. તેની સામે “ઉતાવળિયા વાચકો” (Hasty Readers)નું પ્રમાણ ૭ ટકાથી વધીને ૧૧ ટકા થઈ ગયું છે. આ એવા વિદ્યાર્થીઓ છે જેઓ લાંબા લખાણને વાંચીને સમજવાને બદલે માત્ર ઉતાવળે જવાબો આપી દે છે અને પરિણામે ખોટા જવાબો આપે છે. નિષ્ણાતો આ સ્થિતિને વિદ્યાર્થીઓમાં ઘટતી એકાગ્રતા, ધીરજ અને અઘરા કાર્યો પ્રત્યેના આત્મવિશ્વાસના અભાવ તરીકે જુએ છે.
શાળાના કામમાં AI નો ઉપયોગ: ફાયદો કે નુકસાન?
હાલના સમયમાં શાળાના બાળકોમાં AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ ખૂબ વધી ગયો છે. અહેવાલ અનુસાર, AI અને શિક્ષણ વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ જટિલ છે. જે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના હોમવર્ક, રિસર્ચ, સમરી (ટૂંકસાર) લખવા કે ડ્રાફ્ટિંગ જેવા દૈનિક કાર્યો માટે AI પર નિર્ભર રહે છે, તેમનું શૈક્ષણિક પ્રદર્શન AI નો ઉપયોગ ન કરનારા વિદ્યાર્થીઓ કરતાં નબળું જોવા મળ્યું છે. આવા કાર્યોમાં AI નો સહેલો રસ્તો અપનાવવાથી બાળકોની પોતાની વિચારવાની અને વિશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા ક્ષીણ થઈ રહી છે.
જોકે, આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે જે વિદ્યાર્થીઓ સામાન્ય હેતુઓ માટે AI નો ઉપયોગ કરે છે અને શાળામાં જ જેમને ‘AI સાક્ષરતા’ (AI-Literacy) કેળવવાની યોગ્ય તક મળી છે, તેઓ વિજ્ઞાન જેવા વિષયોમાં થોડું સારું પ્રદર્શન કરી શક્યા છે. આ દર્શાવે છે કે ટેક્નોલોજી પોતે ખરાબ નથી, પણ તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે મહત્વનું છે.
