ઈનકમ ટેક્સ વિભાગની મોટી હાર! ગ્રાઉન્ડ પર ટેક્સ ભરી ચૂકેલા NRI ને ટ્રિબ્યુનલે આપી બમ્પર રાહત
વિદેશમાં નવી નોકરી મળવી એ કોઈપણ માટે ઉત્સાહ અને વ્યસ્તતાની વાત હોય છે. પરંતુ આ ધમાચકડી વચ્ચે જો ભારતમાં ઈનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ભરવાનું રહી જાય, તો શું ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ભારે દંડ ફટકારી શકે? જયપુરના અભિશુભમ બહાદુર સક્સેનાના કિસ્સામાં પણ આવું જ બન્યું હતું. તેઓ નવી નોકરી અર્થે યુએસએ (USA) શિફ્ટ થઈ ગયા અને સમયસર રિટર્ન ફાઈલ કરવાનું ભૂલી ગયા. ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટે તેમના પર ₹8.29 લાખની મોટી પેનલ્ટી ફટકારી દીધી હતી.
જોકે, ઈનકમ ટેક્સ અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) જયપુર પીઠે આ કેસમાં ટેક્સપેયરની તરફેણમાં મહત્વનો ચુકાદો આપતાં આખી પેનલ્ટી રદ કરી દીધી છે. આવો જાણીએ કે આ આખો મામલો શું હતો અને કયા કાનૂની ગ્રાઉન્ડ પર ITAT એ આ રાહત આપી.
ઘટનાક્રમ: ઓનસાઈટ જોબ માટે યુએસએ ગમન અને રિટર્ન ચૂકવાઈ જવું
જયપુરના માલવિયા નગરના રહેવાસી અભિશુભમ સક્સેનાને એક મલ્ટીનેશનલ કંપની તરફથી અમેરિકામાં ઓનસાઈટ કામ કરવાની તક મળી. તેઓ ઓગસ્ટ 2018 માં યુએસએ શિફ્ટ થઈ ગયા.
નવા દેશમાં સેટલ થવાની દોડધામમાં તેઓ નાણાકીય વર્ષ 2018-19 માટેનું રિટર્ન ભરવાનું અજાણતાં ભૂલી ગયા. એટલું જ નહીં, બિલેટેડ રિટર્ન (મોડું રિટર્ન) ભરવાની છેલ્લી તારીખ પણ નીકળી ગઈ.
જ્યારે સક્સેનાને આ ભૂલનો અહેસાસ થયો, ત્યારે તેમણે કોઈ પણ કાનૂની નોટિસ આવ્યા પહેલા જ સ્વૈચ્છિક રીતે 23 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ ₹1.62 લાખનો સેલ્ફ-એસેસમેન્ટ ટેક્સ, વ્યાજ અને લેટ ફી સાથે ભારતમાં જમા કરાવી દીધો. તેમને આશા હતી કે ટેક્સ ભરી દેવાથી તેઓ કાનૂની ગૂંચવણો અને દંડથી બચી જશે.
ઈનકમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટે પેનલ્ટી કેમ ફટકારી?
સ્વૈચ્છિક ટેક્સ ભર્યા પછી પણ આવકવેરા વિભાગે સક્સેના સામે કાર્યવાહી શરૂ કરી.
કારણ: ડિપાર્ટમેન્ટના ધ્યાન પર આવ્યું કે સક્સેનાએ તે નાણાકીય વર્ષમાં આશરે ₹26.06 લાખનો પગાર મેળવ્યો હતો. આ આવક બેઝિક એક્ઝેમ્પશન લિમિટ કરતાં ઘણી વધારે હોવા છતાં તેમણે નિર્ધારિત તારીખ સુધી રિટર્ન ફાઈલ કર્યું ન હતું.
નોટિસ અને પ્રતિસાદ: ડિપાર્ટમેન્ટે કલમ 148 (Section 148) હેઠળ નોટિસ મોકલી કેસ રી-ઓપન કર્યો. નોટિસના જવાબમાં સક્સેનાએ ₹20.49 લાખની કુલ આવક દર્શાવીને રિટર્ન દાખલ કર્યું.
આસેસિંગ ઓફિસરનો નિર્ણય: આસેસિંગ ઓફિસર (AO) એ રિટર્નમાં દર્શાવેલી આવક સ્વીકારી લીધી અને તેમાં કોઈ વધારો ન કર્યો. પરંતુ, કલમ 148 ના રિટર્નમાં દર્શાવેલી આવકને “અંડર-રિપોર્ટેડ” ગણાવીને કલમ 270A હેઠળ પેનલ્ટી પ્રોસિડિંગ્સ શરૂ કરી દીધા.
ઓફિસરે આ કેસને આવક છુપાવવી અથવા ખોટી રીતે રજૂ કરવા (Misreporting of Income) નો મામલો ગણાવી સક્સેના પર ₹8,29,034 ની ભારે પેનલ્ટી લાદી દીધી. કમિશનર ઓફ ઈનકમ ટેક્સ (અપીલ્સ) [CIT(A)] એ પણ આ દંડને યોગ્ય ઠેરવ્યો હતો.
કલમ 270A હેઠળ દંડની જોગવાઈઓ
ઈનકમ ટેક્સ એક્ટની કલમ 270A હેઠળ ટેક્સ ચોરી કે ઓછી આવક દર્શાવવા બદલ ભારે દંડની જોગવાઈ છે:
Under-reported Income (ઓછી દર્શાવેલી આવક): બનેલી ટેક્સની રકમના 50% દંડ.
Misreported Income (આવકની ખોટી રજૂઆત/છુપાવવી): બનેલી ટેક્સની રકમના 200% સુધીનો દંડ.
સક્સેનાના કેસમાં ડિપાર્ટમેન્ટે 200% દંડ લાગુ કર્યો હતો.
ટેક્સપેયરની દલીલ અને ITAT માં પહોંચેલો કેસ
ડિપાર્ટમેન્ટના આ નિર્ણય સામે સક્સેનાએ ITAT જયપુરનો સંપર્ક કર્યો. તેમણે પોતાની સ્પષ્ટતામાં જણાવ્યું કે:
“નવા દેશમાં શિફ્ટ થવાની દોડધામ, કામનું ભારે શિડ્યુલ અને તે સમયે ભારતમાં ટેક્સ ફાઈલિંગની જટિલ પ્રક્રિયાઓ તેમજ બિલેટેડ રિટર્નની કલમ 139(4) વિશે પૂરતી જાણકારી ન હોવાને કારણે આ ભૂલ અજાણતાં થઈ હતી. ટેક્સ ચોરી કરવાનો મારો કોઈ ઈરાદો નહોતો, જે સાબિત થાય છે કારણ કે મેં કોઈપણ નોટિસ આવે તે પહેલાં જ પૂરેપૂરો ટેક્સ વ્યાજ સાથે ભરી દીધો હતો.”
આ ઉપરાંત, ITAT માં અપીલ કરવામાં 49 દિવસનો મોડ ફાઈલિંગ વિલંબ (Delay) થયો હતો. સક્સેનાએ દર્શાવ્યું કે ટેક્સ પોર્ટલ પર કાનપુર અને જયપુર વચ્ચેના જ્યુરિસ્ડિક્શનલ મિસમેચ (જૂના અને નવા એડ્રેસના ક્ષેત્રાધિકારની ગૂંચવણ) ને કારણે આ વિલંબ થયો હતો, જેને સુધારવા તેઓ સતત પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.
ITAT જયપુરનો ઐતિહાસિક ચુકાદો: પેનલ્ટી સંપૂર્ણ રદ
ઓગસ્ટ 2026 માં ITAT જયપુરે આ કેસની સુનાવણી પૂરી કરીને ટેક્સપેયરના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો.
49 દિવસના વિલંબને માફી: ટ્રિબ્યુનલે સ્વીકાર્યું કે પોર્ટલની ટેકનિકલ અને જ્યુરિસ્ડિક્શનલ સમસ્યાઓ વાસ્તવિક હતી, તેથી અપીલ મોડી દાખલ કરવા પાછળનું કારણ યોગ્ય હતું.
કલમ 270A(6) નું રક્ષણ: ટ્રિબ્યુનલે ચુકાદામાં જણાવ્યું કે સક્સેનાએ અગાઉથી જ ટેક્સ ભરી દીધો હતો અને રિટર્ન ન ભરવા પાછળ કોઈ મલિન ઈરાદો નહોતો પરંતુ સ્થળાંતરની પરિસ્થિતિઓ જવાબદાર હતી. તેથી તેઓ કલમ 270A(6) હેઠળના સંરક્ષણ માટે હકદાર છે.
ટ્રિબ્યુનલે ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટના ₹8,29,034 ના સમગ્ર દંડના આદેશને રદ કરવાનો (Deletion of Penalty) આદેશ આપ્યો અને સક્સેનાને સંપૂર્ણ રાહત આપી.
આ ચુકાદાથી અન્ય NRI કે ટેક્સપેયર્સ માટે શું પાઠ મળે છે?
ઈરાદો મહત્વનો છે (Bona fide Intention): જો ટેક્સપેયર દ્વારા થયેલી ભૂલ પાછળ ટેક્સ ચોરીનો ઈરાદો ન હોય અને સ્વૈચ્છિક રીતે કર ચૂકવી દેવાયો હોય, તો અદાલતો કે ટ્રિબ્યુનલ તેને ધ્યાને લે છે.
કલમ 270A(6) નો ઉપયોગ: જો યોગ્ય કારણોસર આવક સમયસર જાહેર ન થઈ શકી હોય, તો આ કલમ હેઠળ દંડમાંથી મુક્તિ મળી શકે છે.
ટેક્સ પોર્ટલની વિસંગતતા: ટેકનિકલ કે સિસ્ટમની ભૂલોને કારણે અપીલમાં થયેલા વિલંબને ટ્રિબ્યુનલ ગ્રાહ્ય રાખે છે.
ટૂંકમાં, આ ચુકાદો એવા તમામ બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) માટે આશાનું કિરણ છે જેઓ વિદેશ શિફ્ટ થતી વખતે ટેક્સ નિયમોના પાલનમાં અજાણતાં ભૂલ કરી બેસે છે.
