ઈરાન યુદ્ધની ભીંસમાં ‘ઈરાકનું પાણી’ બંધ: ભારતની ગાડી હવે કયા દેશોના ભરોસે? સમજો બદલાયેલું સમીકરણ
વૈશ્વિક રાજકારણ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ હંમેશા અર્થતંત્રના પાયા હચમચાવી દેતી હોય છે. અત્યારે ઈરાન યુદ્ધને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં કાચા તેલ (Crude Oil) ની સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ગઈ છે. ખાસ કરીને ભારત માટે આ સ્થિતિ ખૂબ જ પડકારજનક છે, કારણ કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80 ટકાથી વધુ તેલ આયાત કરે છે. દાયકાઓથી ભારતીય ટ્રકોની ડીઝલની ટાંકી પર ‘ઈરાકનું પાણી’ લખાયેલું જોવા મળતું હતું, જે ભારત અને ઈરાક વચ્ચેના ગાઢ તેલ સંબંધોનું પ્રતીક હતું. પરંતુ આજે સ્થિતિ એવી છે કે હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) માં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે ઈરાકથી ભારત આવતું તેલ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયું છે.
હોર્મુઝની ખાડીનો અવરોધ અને ઈરાકની મજબૂરી
વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20 ટકા હિસ્સો હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાન યુદ્ધને કારણે આ માર્ગ અત્યંત જોખમી બની ગયો છે અથવા તો સંપૂર્ણપણે બંધ જેવી સ્થિતિમાં છે. ભારત માટે અત્યાર સુધી ઈરાક બીજો સૌથી મોટો સપ્લાયર દેશ હતો. ભારત દાયકાઓથી ઈરાક પાસેથી તેલ ખરીદી રહ્યું છે, પરંતુ ભૌગોલિક મર્યાદાઓને કારણે ઈરાક અત્યારે ભારતને એક ટીપું પણ તેલ મોકલી શકતું નથી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) પાસે હોર્મુઝની ખાડીને બાયપાસ કરવા માટે પાઈપલાઈન અને અન્ય બંદરોની વૈકલ્પિક સુવિધા છે, જેના દ્વારા તેઓ પોતાનો નિકાસ ચાલુ રાખી શક્યા છે. પરંતુ ઈરાક પાસે આવી કોઈ સુવિધા ન હોવાથી તેની ભારત તરફની સપ્લાય શૂન્ય થઈ ગઈ છે. યુદ્ધ પહેલા ઈરાક ભારતને દરરોજ 10 લાખ (1 મિલિયન) બેરલ તેલ આપતું હતું, જે અત્યારે સાવ બંધ છે.
ભારતે શોધ્યો નવો રસ્તો: રશિયા હજુ પણ મોખરે
ઈરાક અને અમેરિકા જેવા મોટા સપ્લાયર્સ જ્યારે ટોપ-5 ની યાદીમાંથી બહાર થઈ ગયા છે, ત્યારે ભારતે પોતાની વ્યૂહરચના બદલી છે. રશિયા હજુ પણ ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર દેશ છે. જોકે, એપ્રિલ મહિનાના આંકડા જોઈએ તો રશિયા પાસેથી થતી ખરીદીમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. Kpler ના ડેટા મુજબ, ભારતે એપ્રિલમાં દરરોજ 4.4 મિલિયન બેરલ તેલની આયાત કરી હતી, જે માર્ચમાં 4.5 મિલિયન અને ફેબ્રુઆરીમાં 5.2 મિલિયન બેરલ હતી.
રશિયા તરફથી ભારતને એપ્રિલમાં દરરોજ 1.7 મિલિયન બેરલ તેલ મળ્યું છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે પશ્ચિમી દેશોના દબાણ છતાં ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે રશિયા પર ભરોસો રાખી રહ્યું છે.
વેનેઝુએલા અને બ્રાઝિલની એન્ટ્રી: નવા પાડોશીઓ
જ્યારે પરંપરાગત રસ્તાઓ બંધ થયા, ત્યારે ભારતની નજર દક્ષિણ અમેરિકા તરફ ગઈ છે. આ યુદ્ધકાળમાં ભારત માટે ‘વેનેઝુએલા’ અને ‘બ્રાઝિલ’ તારણહાર બનીને ઉભર્યા છે. અત્યાર સુધી વેનેઝુએલા પર અમેરિકાના પ્રતિબંધો હોવાને કારણે ભારત ત્યાંથી તેલ મંગાવી શકતું નહોતું, પરંતુ બદલાયેલી વૈશ્વિક સ્થિતિમાં હવે તે ભારતનું ટોપ સપ્લાયર બની ગયું છે.
એપ્રિલ મહિનામાં ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી દરરોજ 2.98 લાખ બેરલ કાચું તેલ આયાત કર્યું છે. ખાસ કરીને રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ જેવી મોટી કંપનીઓએ વેનેઝુએલાનું તેલ ખરીદવામાં રસ દાખવ્યો છે, કારણ કે તેમની રિફાઇનરીઓ આ પ્રકારના ભારે તેલને સાફ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેવી જ રીતે બ્રાઝિલ પાસેથી થતી તેલની આયાત પણ એપ્રિલમાં લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે.
કોણ અંદર, કોણ બહાર? (આંકડાની નજરે)
ભારતના તેલ બજારનું ગણિત અત્યારે કંઈક આ મુજબ બદલાયું છે:
રશિયા: ભારતનો નંબર-1 સપ્લાયર (1.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ).
સાઉદી અરેબિયા: બીજું સ્થાન (7.04 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ).
UAE: ત્રીજું સ્થાન (5.91 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ).
વેનેઝુએલા અને બ્રાઝિલ: હવે ટોપ-5 ની યાદીમાં સામેલ.
ઈરાક અને અમેરિકા: સપ્લાય ચેઈન ખોરવાતા ટોપ-5 માંથી બહાર.
ભારતીય રિફાઇનરીઓની લવચીકતા
ભારતની આ સફળતા પાછળનું મુખ્ય કારણ અહીંની રિફાઇનરીઓની ટેકનિકલ ક્ષમતા છે. જ્યારે ઈરાકનું તેલ મળતું બંધ થયું, ત્યારે ભારતીય તેલ કંપનીઓએ તરત જ બ્રાઝિલ અને વેનેઝુએલાના તેલ તરફ મોઢું ફેરવ્યું. દરેક દેશના કાચા તેલની ગુણવત્તા અલગ હોય છે, પરંતુ ભારતીય રિફાઇનરીઓ કોઈપણ પ્રકારના ક્રૂડને રિફાઇન કરી શકે તેટલી સજ્જ છે. આ જ કારણ છે કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં પણ ભારતમાં તેલની અછત સર્જાઈ નથી અને પેટ્રોલ-ડીઝલના પુરવઠામાં કોઈ મોટો વિક્ષેપ પડ્યો નથી.
ઈરાન યુદ્ધે ભારતને એક મોટો પાઠ ભણાવ્યો છે કે ઉર્જા માટે માત્ર એક જ પ્રદેશ કે દેશ પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે. ‘ઈરાકનું પાણી’ ભલે અત્યારે બંધ હોય, પણ વેનેઝુએલા અને બ્રાઝિલ જેવા નવા વિકલ્પોએ ભારતની આર્થિક ગાડીને રફ્તાર આપી છે. આગામી સમયમાં જો યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય છે, તો ભારત દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકાના દેશો સાથે વધુ મજબૂત કરારો કરી શકે છે.
