EMI મુલતવી રાખવી એ મોટી રાહત છે કે દેવાની નવી જાળ?
આજના આર્થિક યુગમાં ઘર, ગાડી કે વ્યવસાય માટે લોન લેવી એ મધ્યમ વર્ગના જીવનનો એક સહજ ભાગ બની ગયો છે. પરંતુ જ્યારે અણધારી આર્થિક કટોકટી, નોકરી ગુમાવવી કે ધંધામાં મંદી જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે દર મહિને આવતી ઈએમઆઈ (EMI) વ્યક્તિના માનસિક તણાવનું સૌથી મોટું કારણ બને છે. આવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં જ્યારે બેંકો તરફથી લોન મોરેટોરિયમ (EMI મુલતવી રાખવાની સુવિધા) ની જાહેરાત કરવામાં આવે છે, ત્યારે સામાન્ય ગ્રાહકને એવું લાગે છે કે તેને બહુ મોટી રાહત મળી ગઈ છે. પરંતુ શું આ સુવિધા ખરેખર ગ્રાહક અને બેંક બંને માટે ફાયદાકારક છે, કે પછી તે ગ્રાહકને અજાણતા જ એક એવા ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજના ડૂબતા દેવાના જાળમાં ધકેલી દે છે જેમાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ બની જાય છે?
બદલાતા આર્થિક વાતાવરણ વચ્ચે બેંકિંગ ક્ષેત્રમાંથી ગ્રાહકોના હિતને સ્પર્શતા એક અત્યંત સંવેદનશીલ વિષય પર વિશ્લેષણ સામે આવ્યું છે. જ્યારે પણ દેશમાં કે કોઈ વ્યક્તિગત જીવનમાં નાણાકીય કટોકટી આવે છે અને લોકો લોનના હપ્તા ભરવામાં અસમર્થ બને છે, ત્યારે બેંકો સહાનુભૂતિપૂર્વક ‘લોન મોરેટોરિયમ’ એટલે કે ઈએમઆઈ મુલતવી રાખવાની ઓફર કરે છે. આ ઓફર સાંભળવામાં એટલી આકર્ષક લાગે છે કે મોટાભાગના ગ્રાહકો તેને ‘EMI માફી’ અથવા ‘સરકારી સબસિડી’ સમજીને તરત જ સ્વીકારી લે છે. પરંતુ અર્થશાસ્ત્રીઓ અને બેંકિંગ નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે મોરેટોરિયમ એ બેંક તરફથી મળેલી કોઈ ભેટ કે લોનની માફી નથી, પરંતુ તે માત્ર તમારા દેવાના સમયને આગળ ધકેલવાની એક કાનૂની ગોઠવણ છે.
લોન મોરેટોરિયમ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મોરેટોરિયમ એટલે બેંક દ્વારા ગ્રાહકને તેના લોનના હપ્તા ચોક્કસ સમયગાળા (જેમ કે ૩ મહિના કે ૬ મહિના) માટે ન ભરવાની સત્તાવાર છૂટ આપવી. આ સમયગાળા દરમિયાન જો તમે હપ્તો નહીં ભરો, તો બેંક તમારા પર કોઈ પેનલ્ટી (દંડ) નહીં લગાવે અને તમારો ક્રેડિટ સ્કોર (CIBIL) પણ બગડશે નહીં.
પરંતુ અહીંયા સૌથી મોટો કેચ એ છે કે, જે મહિનાઓ દરમિયાન તમે હપ્તો નથી ભરતા, તે મહિનાઓનું વ્યાજ બેંક માફ નથી કરતી. એ મહિનાઓનું વ્યાજ તમારી મૂળ લોનની રકમ (Principal Amount) માં ઉમેરાતું જાય છે. આનો અર્થ એ થયો કે મોરેટોરિયમ પૂરો થયા પછી, તમારે એ વ્યાજની ઉપર પણ વ્યાજ (Compound Interest) ચૂકવવું પડશે, જે તમારી લોનનો કુલ બોજ અસાધારણ રીતે વધારી દે છે.
મોરેટોરિયમ સમાપ્ત થયા પછી બેંકો પાસે કયા બે વિકલ્પો હોય છે?
જ્યારે મોરેટોરિયમનો સમયગાળો પૂરો થાય છે, ત્યારે બેંકો ગ્રાહકો પાસેથી આ વધારાના વ્યાજની વસૂલાત કરવા માટે સામાન્ય રીતે બે માંથી કોઈ એક રસ્તો અપનાવે છે:
-
પ્રથમ વિકલ્પ (લોનની મુદત વધારવી): આમાં બેંક તમારી માસિક EMI ની રકમ એટલી જ રાખે છે, પરંતુ લોન પૂરી થવાના મહિનાઓ અથવા વર્ષો વધારી દે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે ૩ મહિનાનો મોરેટોરિયમ લીધો હોય, તો વ્યાજ ઉમેરાવાને કારણે તમારી લોન પાછળથી ૬ કે ૮ મહિના લાંબી ખેંચાઈ શકે છે.
-
બીજો વિકલ્પ (EMI ની રકમ વધારવી): આ વિકલ્પમાં લોનની મુદત એટલી જ રહે છે, પરંતુ મોરેટોરિયમ દરમિયાન જમા થયેલા વ્યાજને કારણે તમારી માસિક EMI ની રકમ કાયમી ધોરણે વધી જાય છે, જે તમારા માસિક બજેટને ખોરવી શકે છે.
આ સુવિધા પસંદ કરતાં પહેલાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?
જો તમારી આર્થિક સ્થિતિ ખરેખર બહુ જ ખરાબ થઈ ગઈ હોય, વ્યવસાય સંપૂર્ણ ઠપ થઈ ગયો હોય અને લોનનો હપ્તો ભરવો બિલકુલ અશક્ય હોય, તો જ આ મોરેટોરિયમનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. કારણ કે આ સ્થિતિમાં તે તમને ડિફોલ્ટર બનતા બચાવશે.
પરંતુ, જો તમારી પાસે નિયમિત આવક ચાલુ હોય, પગાર સમયસર મળતો હોય અને તમારી પાસે પૂરતું બેંક બેલેન્સ હોય, તો માત્ર બેંક સગવડ આપે છે એટલા ખાતર આ સ્કીમ ક્યારેય લેવી જોઈએ નહીં. મોરેટોરિયમ એ માત્ર એક કામચલાઉ ઓક્સિજન છે, તે લોનમાંથી મુક્તિ આપતું નથી. તેથી, આ યોજના માટે અરજી કરતાં પહેલાં તમારા લોન ઓફિસર પાસે રૂબરૂ બેસીને એ ગણતરી લેખિતમાં સમજી લો કે આ મોરેટોરિયમ લેવાથી તમારી લોનની મુદત કેટલી વધશે અને આખા ટર્મ દરમિયાન તમારે કુલ કેટલા રૂપિયા વ્યાજના નામે વધારાના ચૂકવવા પડશે. નાણાકીય નિર્ણયોમાં ઉતાવળ કરવાના બદલે હંમેશાં ગણિત અને શાણપણને આગળ રાખવું હિતાવહ છે.
