શું એક કરતાં વધુ વાર મળી શકે છે ‘કેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સ’ માંથી મુક્તિ?
જ્યારે પણ આપણે આપણી કોઈ જૂની મિલકત, જેમ કે જમીન, મકાન, સોનું કે શેરબજારના શેર વેચીએ છીએ, ત્યારે મળતા નફાને જોઈને ખુશ થઈએ છીએ. પરંતુ આ ખુશીની સાથે જ ટેક્સની ચિંતા પણ શરૂ થઈ જાય છે. મિલકત વેચવાથી થતા આ નફાને કાનૂની ભાષામાં ‘કેપિટલ ગેઇન્સ’ (મૂડી લાભ) કહેવામાં આવે છે, જેના પર સરકારે ભારે ટેક્સ નક્કી કર્યો છે. જો કે, આવકવેરા વિભાગ આપણને ટેક્સ બચાવવા માટે કલમ ૫૪ અને કલમ ૫૪F હેઠળ કેટલીક ખાસ છૂટછાટો આપે છે. આ છૂટછાટો વચ્ચે અવારનવાર એક મોટો સવાલ સામે આવે છે કે, શું કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળમાં આ ટેક્સ માફીનો લાભ માત્ર એક જ વાર લઈ શકે? અથવા એક કરતાં વધુ વાર પણ તેનો દાવો થઈ શકે?
રિયલ એસ્ટેટ અને પર્સનલ ફાયનાન્સ માર્કેટમાં પ્રોપર્ટીના ખરીદ-વેચાણને લઈને ટેક્સ પ્લાનિંગનો એક અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો ચર્ચામાં આવ્યો છે. ઘણા કરદાતાઓ એવું માને છે કે જૂની મિલકત વેચીને નવા મકાનમાં રોકાણ કરવા પર મળતી ટેક્સ મુક્તિ જીવનમાં માત્ર એક જ વાર મળે છે. પરંતુ ઇનકમ ટેક્સ કાયદાના નિષ્ણાતોના મતે આ એક મોટી ગેરસમજ છે. આવકવેરાના નિયમોમાં એવો કોઈ પ્રતિબંધ નથી કે તમે જીવનમાં માત્ર એક જ વાર ટેક્સ માફીનો દાવો કરી શકો. તમે જેટલી વાર પ્રોપર્ટી વેચીને નવું ઘર ખરીદો છો, તેટલી વાર તમે અમુક ચોક્કસ શરતોને આધીન રહીને આ મુક્તિનો વારંવાર લાભ લઈ શકો છો. આ માટે આવકવેરાની બે મુખ્ય કલમો ૫૪ અને ૫૪F ને વિગતવાર સમજવી જરૂરી છે.
કલમ ૫૪: ઘર વેચીને નવું ઘર ખરીદવાનો નિયમ
આ કલમ ત્યારે લાગુ પડે છે જ્યારે તમે કોઈ રહેણાંક મકાન (Residential House) વેચો છો અને તેમાંથી મળેલા નફાનો ઉપયોગ બીજું રહેણાંક મકાન ખરીદવા માટે કરો છો. આ કલમ હેઠળ સરકાર કરદાતાઓને એક ખૂબ જ વિશિષ્ટ અને મોટી તક આપે છે. જો તમારો લાંબા ગાળાનો મૂડી લાભ (Long Term Capital Gain) ₹૨ કરોડ કે તેથી ઓછો હોય, તો તમે તે નફાની રકમમાંથી એકના બદલે બે નવા મકાનો ખરીદી શકો છો અને પૂરેપૂરો ટેક્સ બચાવી શકો છો. પરંતુ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબત એ છે કે ‘એક સાથે બે મકાનો ખરીદવાની’ આ બમ્પર ઓફર જીવનમાં ફક્ત એક જ વાર મળે છે. આ એક વખતનો લાભ લીધા પછી, ભવિષ્યમાં તમે જ્યારે પણ કોઈ ઘર વેચશો, ત્યારે ટેક્સ મુક્તિ મેળવવા માટે તમે માત્ર એક જ નવું ઘર ખરીદી શકશો.
કલમ ૫૪F: જમીન, સોનું કે શેર વેચીને ટેક્સ બચાવવાનો રસ્તો
જ્યારે તમે તમારા રહેણાંક ઘર સિવાયની અન્ય કોઈ પણ મિલકત, જેમ કે ખાલી પ્લોટ, દુકાન, સોનું, કિંમતી ઘરેણાં કે શેરબજારના શેર વેચો છો અને તેમાંથી મળેલા નાણાંનો ઉપયોગ નવું રહેણાંક મકાન ખરીદવા માટે કરો છો, ત્યારે કલમ ૫૪F હેઠળ ટેક્સ મુક્તિ મળે છે. તમે આ કલમનો લાભ પણ તમારી ઈચ્છા મુજબ અનેક વાર (વારંવાર) લઈ શકો છો, પરંતુ આ કલમ હેઠળના નિયમો કલમ ૫૪ કરતાં ઘણા વધારે કડક અને મર્યાદિત છે.
કલમ ૫૪F હેઠળ વારંવાર દાવો કરવાની કડક શરતો
જો તમે કલમ ૫૪F હેઠળ બીજી કે ત્રીજી વાર ટેક્સ મુક્તિનો દાવો કરવા જઈ રહ્યા છો, તો જે તારીખે તમે તમારી જૂની મિલકત વેચી છે, તે સત્તાવાર તારીખે તમારી પાસે એક કરતાં વધુ રહેણાંક મકાન ન હોવું જોઈએ. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તમારી પાસે અગાઉથી માત્ર એક જ ઘર હોઈ શકે છે. જો તમારી પાસે પહેલેથી જ બે, ત્રણ કે તેથી વધુ મકાનો પોતાના નામે બોલતા હોય, તો તમે કલમ ૫૪F નો લાભ લેવા માટે લાયક ઠરતા નથી. આ ઉપરાંત, આ કલમ હેઠળ નવી ટેક્સ મુક્તિ લીધા પછી, તમે આગામી એક વર્ષની અંદર કોઈ નવું ઘર ખરીદી શકતા નથી અથવા આગામી ત્રણ વર્ષની અંદર કોઈ નવું મકાન બનાવી શકતા નથી. જો તમે આ સમયગાળામાં નવું બાંધકામ કરશો, તો અગાઉ મળેલી ટેક્સ મુક્તિ રદ થઈ જશે અને તમારે વ્યાજ સાથે ટેક્સ ચૂકવવો પડશે.
સમય મર્યાદા ચૂક્યા તો સમજો ભારે નુકસાન નક્કી છે
કેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સમાંથી બચવા માટે માત્ર નવું ઘર ખરીદવું જ પૂરતું નથી, પરંતુ તેને કાયદાકીય સમય મર્યાદાની અંદર ખરીદવું અનિવાર્ય છે. નિયમો મુજબ, તમારે જૂની મિલકતના વેચાણની તારીખથી એક વર્ષ પહેલાં અથવા વેચાણ પછીના બે વર્ષની અંદર નવું ઘર ખરીદી લેવું જોઈએ. જો તમે નવું ઘર પોતે બનાવી રહ્યા છો, તો મિલકત વેચ્યાના ત્રણ વર્ષની અંદર તેનું બાંધકામ સંપૂર્ણ પૂરું થઈ જવું જોઈએ. જો તમે આ નિર્ધારિત સમયમાં નાણાંનું રોકાણ નથી કરી શકતા, તો ટેક્સ બચાવવા માટે તમારે ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઈલ કરવાની છેલ્લી તારીખ પહેલાં તે રકમને સરકારી બેંકની ‘કેપિટલ ગેઇન્સ એકાઉન્ટ સ્કીમ’ (CGAS) માં જમા કરાવી દેવી પડે છે. આ કાયદાકીય પાસાંઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવેલું રોકાણ જ તમારી કમાણીને ટેક્સથી સુરક્ષિત રાખે છે.
