જાણો કેવી રીતે થાય છે ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગી અને કોણ છે પ્રબળ દાવેદાર.
ઈરાન વિરુદ્ધ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના “ઓપરેશન રોરિંગ લાયન” માં સર્વોચ્ચ નેતા અલી ખામેનીનું મોત થયા બાદ ઈરાન અત્યારે તેના ઇતિહાસના સૌથી મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. ૧૯૮૯ થી ઈરાન પર શાસન કરનાર ખામેનીના ગયા પછી, હવે પ્રશ્ન એ છે કે ઇસ્લામિક રિપબ્લિકની કમાન કોણ સંભાળશે? ઈરાનની સત્તાનું માળખું અત્યંત જટિલ છે અને તેમાં ધર્મ અને રાજનીતિનું મિશ્રણ છે. નવા નેતાની પસંદગી એ માત્ર વ્યક્તિની પસંદગી નથી, પણ ઈરાનની વિચારધારાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની લડાઈ છે.
સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગીની પ્રક્રિયા: કોણ લેશે નિર્ણય?
ઈરાનના બંધારણ મુજબ, સુપ્રીમ લીડરની પસંદગી લોકશાહી ઢબે મતદાનથી નથી થતી. આ માટે ‘એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ’ (નિષ્ણાતોની સભા) જવાબદાર છે.
-
૮૮ વિદ્વાનોનું મંડળ: આ સંસ્થામાં ૮૮ વરિષ્ઠ ઇસ્લામિક વિદ્વાનો (મુજતાહિદ) હોય છે.
-
ગાર્ડિયન કાઉન્સિલની ભૂમિકા: આ સભાના સભ્યોને પહેલા ‘ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ’ દ્વારા મંજૂરી મળેલી હોવી જોઈએ.
-
પૂર્વનિર્ધારિત નામ નથી: ઈરાનમાં કોઈ ‘ક્રાઉન પ્રિન્સ’ જેવી વ્યવસ્થા નથી. ખામેનીના નિધન બાદ આ ૮૮ સભ્યોની સમિતિ ગુપ્ત બેઠક કરીને નવા નેતાના નામ પર મહોર મારશે.
આગામી સુપ્રીમ લીડર માટેના ૫ પ્રબળ દાવેદારો
જોકે સત્તાવાર રીતે કોઈ નામ જાહેર કરાયું નથી, પરંતુ તેહરાનના રાજકીય વર્તુળોમાં આ નામોની ચર્ચા સૌથી વધુ છે:
૧. હુજ્જત-ઉલ-ઇસ્લામ મોહસેન કોમી
મોહસેન કોમીને ખામેનીના સૌથી વિશ્વાસુ સલાહકાર માનવામાં આવે છે. ખામેનીના આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના કાર્યાલયમાં તેમની પકડ મજબૂત છે. તેઓ પડદા પાછળ રહીને કામ કરનારા વ્યૂહરચનાકાર છે અને ખામેનીની વિચારધારાને આગળ ધપાવવા માટે સૌથી સુરક્ષિત પસંદગી સાબિત થઈ શકે છે.
૨. આયતુલ્લાહ અલીરેઝા અરાફી
અરાફી માત્ર ધાર્મિક નેતા જ નથી, પણ શિક્ષણ જગતમાં પણ મોટું નામ છે. તેઓ ઈરાનની તમામ મદરેસાઓના વડા છે. નિષ્ણાતોની સભા અને ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ બંનેમાં તેમનું સ્થાન હોવાથી, તેઓ ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને સત્તા માળખા વચ્ચે સેતુ બની શકે છે.
૩. આયતુલ્લાહ મોહસેન અરાકી
અરાકીનો પ્રભાવ રૂઢિચુસ્ત વર્તુળોમાં ઘણો વધારે છે. તેઓ લાંબા સમયથી એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સના સભ્ય છે અને ઈરાની ક્રાંતિના આદર્શો પ્રત્યે અત્યંત કડક વલણ ધરાવે છે. યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં ઈરાન કદાચ આવા કટ્ટરપંથી નેતાને પસંદ કરી શકે છે.
૪. આયતુલ્લાહ ગુલામ હુસેન મોહસેની EJE (એજેઈ)
હાલમાં ઈરાનના ન્યાયતંત્રના વડા એવા એજેઈ સૌથી શક્તિશાળી દાવેદારોમાંના એક છે. તેમની પાસે ગુપ્તચર વિભાગનો અનુભવ છે અને સુરક્ષા દળો (IRGC) સાથે તેમના સંબંધો અત્યંત ગાઢ છે. જો ઈરાન લશ્કરી શાસન જેવી કડક વ્યવસ્થા ઈચ્છતું હોય, તો એજેઈ પ્રથમ પસંદગી હોઈ શકે છે.
૫. આયતુલ્લાહ હાશેમ હુસૈની બુશેહરી
બુશેહરી એક પ્રભાવશાળી મૌલવી છે અને મીડિયા જગતમાં પણ તેમનું વર્ચસ્વ છે. તેમની લોકપ્રિયતા સામાન્ય લોકોમાં વધુ છે, જે તેમને એક લોકશાહી છબી ધરાવતા ધાર્મિક નેતા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
પડકાર: આંતરિક બળવો કે એકતા?
ખામેનીના નિધન બાદ ઈરાનમાં આંતરિક અસંતોષ ફાટી નીકળવાની પણ આશંકા છે. પશ્ચિમી દેશો અને ઈરાનના વિરોધ પક્ષો આ તકનો લાભ લઈને શાસન પરિવર્તન (Regime Change) નો પ્રયાસ કરી શકે છે. તેથી, નવા નેતાએ માત્ર સત્તા સંભાળવાની નથી, પણ દેશને ગૃહયુદ્ધથી બચાવવાનો પણ છે.
૨૦૨૬માં આયાતુલ્લાહ ખામેનીના નિધને ઈરાનને ચોરસ્તા પર લાવી દીધું છે. આવનારા થોડા દિવસોમાં ‘નિષ્ણાતોની સભા’ જે નિર્ણય લેશે તે નક્કી કરશે કે ઈરાન વિશ્વ સાથે સમાધાનનો રસ્તો અપનાવશે કે પછી વધુ આક્રમક બનીને બદલો લેશે.
