લોન લેતા પહેલા સાવધાન! આ રીતે નક્કી થાય છે તમારો સિબિલ સ્કોર અને તેની વિશ્વસનીયતા.
આજના આર્થિક યુગમાં જ્યારે પણ આપણે બેંક પાસે લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ લેવા જઈએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલો શબ્દ જે કાને પડે છે તે છે ‘સિબિલ સ્કોર’ (CIBIL Score). ઘણા લોકો માટે આ માત્ર એક આંકડો છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ તમારી નાણાકીય પ્રતિષ્ઠાનો અરીસો છે. જો તમારો સ્કોર સારો હશે તો બેંક સામે ચાલીને લોન આપશે, અને જો ખરાબ હશે તો તમારી અરજી તરત જ રિજેક્ટ થઈ શકે છે.
સિબિલ સ્કોર એટલે શું અને તેની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
સિબિલ સ્કોર એ 300 થી 900 ની વચ્ચેનો ત્રણ અંકનો આંકડો છે જે તમારી ‘ક્રેડિટવર્થિનેસ’ (ધિરાણપાત્રતા) દર્શાવે છે. આ સ્કોર ટ્રાન્સયુનિયન સિબિલ (TransUnion CIBIL) નામની એજન્સી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દર મહિને તમારા લોન અને ક્રેડિટ કાર્ડના વ્યવહારોનો ડેટા સિબિલને મોકલે છે, જેના આધારે આ સ્કોરની ગણતરી થાય છે.
સિબિલ સ્કોર નક્કી કરવામાં મુખ્ય પાંચ પરિબળો કામ કરે છે:
-
ચુકવણીનો ઇતિહાસ (Payment History – 35%): આ સૌથી મહત્વનું પરિબળ છે. તમે તમારા ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ કે લોનનો હપ્તો (EMI) સમયસર ભરો છો કે નહીં તે જોવામાં આવે છે. એક પણ હપ્તો મોડો ભરવાથી સ્કોર પર નકારાત્મક અસર પડે છે.
-
ક્રેડિટ એક્સપોઝર (Credit Utilization – 30%): તમે તમારી ઉપલબ્ધ લિમિટમાંથી કેટલા પૈસા વાપરો છો? જો તમે સતત વધુ પડતો ક્રેડિટ ઉપયોગ કરો છો, તો તે દર્શાવે છે કે તમે પૈસા માટે ક્રેડિટ પર નિર્ભર છો, જે સ્કોર ઘટાડી શકે છે.
-
ક્રેડિટ હિસ્ટ્રીની લંબાઈ (Credit History Length – 15%): તમે કેટલા વર્ષોથી લોન કે કાર્ડ વાપરો છો? જેટલો જૂનો તમારો ક્રેડિટ ઇતિહાસ, તેટલી જ વધુ માહિતી બેંક પાસે તમારી વિશ્વસનીયતા ચકાસવા માટે હોય છે.
-
ક્રેડિટ મિક્સ (Credit Mix – 10%): તમારી પાસે કેવા પ્રકારની લોન છે? સુરક્ષિત લોન (જેમ કે હોમ લોન, કાર લોન) અને અસુરક્ષિત લોન (જેમ કે પર્સનલ લોન, ક્રેડિટ કાર્ડ) નું સંતુલન તમારા સ્કોરને મજબૂત બનાવે છે.
-
નવી ક્રેડિટ માટે ઇન્ક્વાયરી (New Credit Inquiries – 10%): જ્યારે પણ તમે નવી લોન માટે અરજી કરો છો, ત્યારે બેંક તમારો સ્કોર ચેક કરે છે. ટૂંકા ગાળામાં વારંવાર પૂછપરછ કરવાથી સ્કોર ઘટી શકે છે.
કેટલો સિબિલ સ્કોર ‘બેસ્ટ’ ગણાય?
સિબિલ સ્કોર 300 થી 900 ની રેન્જમાં હોય છે. તમારો સ્કોર કઈ શ્રેણીમાં આવે છે તેના આધારે બેંક તમારો વિશ્વાસ કરે છે:
-
750 થી 900 (ઉત્તમ – Excellent): આ સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્કોર છે. જો તમારો સ્કોર 750 થી ઉપર છે, તો તમને સૌથી ઓછું વ્યાજ અને ઝડપી લોન મળવાની શક્યતા 90% થી વધુ હોય છે.
-
700 થી 749 (સારો – Good): આ સ્કોર પણ સારો ગણાય છે. બેંકો તમને લોન આપવામાં સંકોચ અનુભવતી નથી, જોકે વ્યાજ દર થોડો વધારે હોઈ શકે છે.
-
600 થી 699 (સરેરાશ – Average): અહીં તમારે થોડું ધ્યાન રાખવાની જરૂર છે. બેંકો લોન આપતા પહેલા વધુ દસ્તાવેજો અથવા જામીન માંગી શકે છે.
-
300 થી 599 (નબળો – Poor): આ સ્કોર જોખમી માનવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં લોન મળવી ખૂબ મુશ્કેલ છે, અને જો મળે તો પણ વ્યાજ દર ખૂબ જ ઊંચા હોય છે.
શું તમે સિબિલ સ્કોર વધારી શકો છો?
હા, સિબિલ સ્કોર એ કાયમી આંકડો નથી. તે તમારા વર્તન મુજબ બદલાતો રહે છે. જો તમારો સ્કોર ઓછો છે, તો તમે આ રીતે તેને સુધારી શકો છો:
સમયસર પેમેન્ટ કરવાની આદત પાડો
તમામ બિલ અને EMI નક્કી કરેલી તારીખ પહેલા જ ભરી દો. જો તમે ભૂલી જતા હોવ, તો બેંકમાં ‘ઓટો-ડેબિટ’ (Auto-debit) સુવિધા સેટ કરી દો. નિયમિતતા એ સ્કોર વધારવાની સૌથી ઝડપી રીત છે.
ક્રેડિટ કાર્ડનો સંયમિત ઉપયોગ
તમારી કુલ લિમિટના માત્ર 30% સુધીનો જ ઉપયોગ કરો. જો લિમિટ 1 લાખ હોય, તો 30 હજારથી વધુ ખર્ચવાનું ટાળો. આનાથી બેંકને લાગશે કે તમે તમારી નાણાકીય બાબતોને વ્યવસ્થિત રીતે હેન્ડલ કરી રહ્યા છો.
વારંવાર લોન માટે અરજી ન કરો
જ્યારે પણ તમને પૈસાની જરૂર હોય ત્યારે એકસાથે પાંચ અલગ-અલગ બેંકમાં ફોર્મ ન ભરો. દરેક અરજી વખતે ‘હાર્ડ ઇન્ક્વાયરી’ થાય છે જે સ્કોર ઘટાડે છે. તેના બદલે, ઓનલાઇન રિસર્ચ કરો અને જ્યાં લોન મળવાની સૌથી વધુ શક્યતા હોય ત્યાં જ અરજી કરો.
જૂના એકાઉન્ટ્સ બંધ ન કરો
ઘણીવાર આપણે જૂનું ક્રેડિટ કાર્ડ બંધ કરી દઈએ છીએ, પણ તે તમારી ક્રેડિટ હિસ્ટ્રીની લંબાઈ ઘટાડે છે. જો તે કાર્ડ પર કોઈ વાર્ષિક ચાર્જ ન હોય, તો તેને ચાલુ રાખવું વધુ હિતાવહ છે.
સિબિલ સ્કોર ચેક કરવાનું મહત્વ
વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર તમારો સિબિલ રિપોર્ટ ચેક કરવો જોઈએ. ઘણીવાર બેંકની ટેકનિકલ ભૂલને કારણે અથવા ડેટા અપડેટ ન થવાને કારણે તમારો સ્કોર ઓછો દેખાઈ શકે છે. જો તમે કોઈ લોન ભરી દીધી હોય પણ તે રિપોર્ટમાં ‘Active’ બતાવતી હોય, તો તમે સિબિલની વેબસાઇટ પર જઈને ‘Dispute’ રેઈઝ કરી શકો છો અને તેને સુધારી શકો છો.
