ઈસરો (ISRO) ના PSLV-C62 મિશનને મોટો ઝટકો: ત્રીજા તબક્કામાં ખામીને કારણે મિશન નિષ્ફળ
ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ISRO) ના સૌથી ભરોસાપાત્ર ગણાતા PSLV (પોલર સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ) ને સોમવાર, 12 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ એક મોટી નિષ્ફળતાનો સામનો કરવો પડ્યો છે. PSLV-C62 મિશન, જે પોતાની સાથે સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) ના વ્યૂહાત્મક ઉપગ્રહ ‘અન્વેષા’ (EOS-N1) અને અન્ય 15 સહ-યાત્રી ઉપગ્રહોને લઈ જઈ રહ્યું હતું, તે ત્રીજા તબક્કામાં આવેલી ટેકનિકલ ખામીને કારણે પોતાની નિર્ધારિત કક્ષા (orbit) સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યું.
મિશનની નિષ્ફળતા અને ટેકનિકલ કારણો
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, 260 ટન વજન ધરાવતા PSLV-DL વેરિઅન્ટે સવારે 10:17 વાગ્યે સતીશ ધવન અંતરિક્ષ કેન્દ્રથી શાનદાર ઉડાન ભરી હતી. શરૂઆતના બે તબક્કાનું પ્રદર્શન સામાન્ય રહ્યું હતું, પરંતુ ત્રીજા તબક્કા (PS3) ના અંતમાં એક વિસંગતતા (anomaly) જોવા મળી હતી. ઈસરોના અધ્યક્ષ ડો. વી. નારાયણને પુષ્ટિ કરી કે ત્રીજા તબક્કા દરમિયાન ગરબડ થઈ હતી, જેના કારણે રોકેટના માર્ગ (trajectory) માં વિચલન આવ્યું અને ઉપગ્રહોને યોગ્ય રીતે તૈનાત કરી શકાયા નહીં. મિશન કંટ્રોલને ટેલિમેટ્રી ડેટા મેળવવામાં વિલંબ થયો અને ચોથા તબક્કાના પ્રજ્વલન પછી કોઈ અપડેટ મળ્યું નહોતું.
મહત્વપૂર્ણ પેલોડનું નુકસાન
આ મિશનની નિષ્ફળતાથી માત્ર ભારતને જ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રાહકોને પણ નુકસાન થયું છે. મુખ્ય પેલોડ EOS-N1 (અન્વેષા) એક અદ્યતન હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ સેટેલાઇટ હતો, જે સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે સરહદોની દેખરેખ અને સૈન્ય સંપત્તિઓ શોધવામાં સક્ષમ હતો. આ ઉપરાંત, મિશનમાં નીચેના પેલોડ સામેલ હતા:
- Kestrel Initial Technology Demonstrator (KID): સ્પેનિશ સ્ટાર્ટઅપ દ્વારા વિકસિત પુનઃપ્રવેશ વાહન (re-entry vehicle) નો પ્રોટોટાઇપ.
- AayulSAT: ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ‘ઓર્બિટએડ’ (OrbitAid) નો ઉપગ્રહ, જે અંતરિક્ષમાં ઇંધણ ભરવાના (in-orbit refuelling) પ્રયોગ માટે હતો.
કુલ મળીને 16 ઉપગ્રહો આ નિષ્ફળતાને કારણે નષ્ટ થવાની આશંકા છે.
વિશ્વસનીયતા અને આર્થિક પ્રભાવ
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ આઠ મહિનાની અંદર PSLV ની બીજી મોટી નિષ્ફળતા છે. આ પહેલા મે 2025 માં PSLV-C61 પણ ત્રીજા તબક્કાની ખામીને કારણે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. આ નિષ્ફળતાઓની અસર વૈશ્વિક અંતરિક્ષ બજારમાં ભારતની વિશ્વસનીયતા પર પડી શકે છે.
અંતરિક્ષ વીમા (space insurance) ના દૃષ્ટિકોણથી આવી નિષ્ફળતાઓ બજારને પ્રભાવિત કરે છે. જ્યારે કોઈ ચોક્કસ રોકેટની વિશ્વસનીયતા ઓછી હોય છે, ત્યારે વીમા પ્રદાતાઓ પ્રીમિયમના દરો (premium rates) વધારી દે છે અને વીમા કવચ મેળવવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ઈસરોએ હવે ભવિષ્યના મિશન માટે કડક ટેકનિકલ નિરીક્ષણ અને ‘ફેલ્યોર એનાલિસિસ કમિટી’ના અહેવાલનો સામનો કરવો પડશે.
રોકેટ વિજ્ઞાન એક જટિલ ક્ષેત્ર છે જ્યાં નાની ભૂલ પણ કરોડોનું નુકસાન કરી શકે છે. જેમ કે સૂત્રોમાં જણાવાયું છે કે, “રોકેટ એક નિયંત્રિત વિસ્ફોટ છે જે બહાર નીકળવા માટે સૌથી નબળા માળખાકીય બિંદુની શોધ કરે છે”. ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકો માટે હવે સૌથી મોટો પડકાર આ વારંવાર થતી નિષ્ફળતાના મૂળ કારણને શોધવાનો અને ભવિષ્યની સફળતાઓ માટે તેને સુધારવાનો રહેશે.
