શું સંસદમાં આવશે CEC સામે હટાવવાનો પ્રસ્તાવ? જાણો બંધારણીય પ્રક્રિયા અને સુપ્રીમ કોર્ટના કાનૂની વિકલ્પો
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષી ગઠબંધન ‘ઈન્ડિયા’ એ મોરચો ખોલી દીધો છે. દિલ્હીના રસ્તાઓ પર રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી વડ્રાના નેતૃત્વમાં યોજાયેલા આક્રમક વિરોધ પ્રદર્શન, કલાકો સુધી ચાલેલા ધરણાં અને વિપક્ષી નેતાઓની અટકાયત બાદ હવે રાજકીય ગરમાવો ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. વિપક્ષી પક્ષો સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા રદ કરવાની અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના તાત્કાલિક રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા છે. જોકે, ચૂંટણી પંચ કે જ્ઞાનેશ કુમાર તરફથી આ મુદ્દે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આવ્યું નથી. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો જ્ઞાનેશ કુમાર રાજીનામું આપવાનો ઇનકાર કરે, તો વિપક્ષ પાસે કયા કાનૂની, બંધારણીય અને રાજકીય વિકલ્પો બચે છે.
જન આંદોલન અને ‘જેલો ભરો’ વિરોધની રણનીતિ
જો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સ્વેચ્છાએ રાજીનામું ન આપે, તો વિપક્ષી દળો આ મુદ્દાને રાષ્ટ્રીય કક્ષાના જન આંદોલનમાં ફેરવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને ડાબેરી પક્ષો પોતાના વૈચારિક મતભેદો ભૂલીને એક સામાન્ય મંચ પર આવી ચૂક્યા છે. વિપક્ષી સંગઠનો, વિદ્યાર્થી પાંખ NSUI અને ડાબેરી સંગઠનો દ્વારા દેશભરમાં ચૂંટણી પંચના કાર્યાલયોનો ઘેરાવ, જંતર-મંતર પર વિશાળ રેલીઓ અને ‘જેલો ભરો’ આંદોલન શરૂ કરવાની યોજના બની રહી છે.
રાહુલ ગાંધીનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે આ માત્ર કોઈ વહીવટી ખામી નથી પરંતુ લોકશાહી પર હુમલો છે. આ નરેટિવને સીધો જનતા સુધી લઈ જઈને મોટું રાજકીય દબાણ ઊભું કરવાનો વિપક્ષનો પ્લાન છે.
સંસદમાં મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવાનો વિકલ્પ
બંધારણીય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, વિપક્ષ પાસે સૌથી મોટો બંધારણીય વિકલ્પ સંસદમાં મહાભિયોગ (Impeachment) પ્રસ્તાવ લાવવાનો છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૨૪(૫) હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવા માટેની નિર્ધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા જ હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાય છે.
ન્યાયાધીશો (તપાસ) અધિનિયમ, ૧૯૬૮ મુજબ, લોકસભાના ઓછામાં ઓછા ૧૦૦ સભ્યો અથવા રાજ્યસભાના ૫૦ સભ્યોની સહી ધરાવતી નોટિસ સ્પીકર અથવા સભાપતિને સોંપવી પડે છે. જો પ્રસ્તાવ સ્વીકારાય, તો સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ, હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને એક અગ્રણી કાયદાશાસ્ત્રીની ત્રણ સભ્યોની કમિટી આરોપોની તપાસ કરે છે. કમિટીના અહેવાલ બાદ સંસદના બંને ગૃહોમાં વિશેષ બહુમતીથી પ્રસ્તાવ પસાર કરવો પડે છે. જોકે આ પ્રક્રિયા જટિલ છે, પરંતુ પ્રસ્તાવ લાવવાથી સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પર ભારે નૈતિક દબાણ આવી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી અને ૨૦૨૩ના કાયદાને પડકાર
વિપક્ષ બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૨ હેઠળ સીધા સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખટખટાવી શકે છે. અરજીમાં દલીલ કરી શકાય છે કે યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવા એ નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને મુક્ત-નિષ્પક્ષ ચૂંટણીના સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન છે. તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી કમિશનરને નીતિગત નિર્ણયો લેવાથી રોકવાની માંગ પણ થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, વિપક્ષ ‘CEC અને અન્ય EC અધિનિયમ, ૨૦૨૩’ ની બંધારણીયતા પર સવાલ ઉઠાવી શકે છે. આ નવા કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિમાંથી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ને હટાવીને કેન્દ્રીય મંત્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. વિપક્ષ તેને બંધારણના ‘મૂળભૂત માળખા’ (Basic Structure) નું ઉલ્લંઘન ગણાવીને સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે સ્વાયત્તતા જાળવવા નવી માર્ગદર્શિકાની માંગ કરી શકે છે.
બહુ-સભ્ય સંસ્થાનો સિદ્ધાંત અને હાઈકોર્ટમાં અપીલ
ટી.એન. શેષન કેસના ઐતિહાસિક ચુકાદા મુજબ ચૂંટણી પંચ એક બહુ-સભ્ય સંસ્થા છે, જ્યાં મુખ્ય કમિશનર અને અન્ય બે કમિશનરોને સમાન મતનો અધિકાર છે. વિપક્ષ કોર્ટમાં દલીલ કરી શકે છે કે જો અન્ય કમિશનરોના વાંધા છતાં એકપક્ષીય નિર્ણયો લેવાયા હોય, તો તે અસંવિધાનીક છે.
સાથે જ, લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૦ ની કલમ ૨૧, ૨૨ અને ૨૩ હેઠળ રાજ્યવાર હાઈકોર્ટમાં રિટ અરજીઓ દાખલ કરીને પ્રક્રિયાગત ઉલ્લંઘનને આધારે રાજ્ય સ્તરે સુધારણા પ્રક્રિયા પર સ્ટે મેળવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. આ બહુભાષીય અને બહુપક્ષીય કાનૂની વ્યૂહરચના દ્વારા વિપક્ષ ચૂંટણી પંચને ઘેરવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે.
