આયાત ડ્યુટીમાં મોટો ઘટાડો: તહેવારોની મોસમ પહેલાં ખાદ્ય તેલ થશે સસ્તું; સોયાબીન, સૂર્યમુખી અને પામ તેલ પરની કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડવાનો કેન્દ્ર સરકારનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય
આગામી તહેવારોની મોસમ દરમિયાન દેશભરમાં ખાદ્ય તેલની વધતી માંગ અને બજારમાં દિન-પ્રતિદિન વધતી મોંઘવારી પર અંકુશ મેળવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. સામાન્ય જનતા અને ગૃહિણીઓના રસોડાના બજેટને રાહત આપવાના સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ્ય સાથે સરકારે ક્રૂડ (કાચા) અને રિફાઇન્ડ ખાદ્ય તેલ પર લાગતી મૂળભૂત કસ્ટમ ડ્યુટી (Basic Customs Duty – BCD) માં નોંધપાત્ર ઘટાડો જાહેર કર્યો છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલી સત્તાવાર સૂચના અનુસાર, આયાત જકાતમાં કરવામાં આવેલો આ સુધારો ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ થી સમગ્ર દેશમાં અમલમાં આવી જશે.
સરકારના આ મહત્વકાંક્ષી પગલાનો મુખ્ય હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી આયાત થતા ખાદ્ય તેલનો લેન્ડિંગ ખર્ચ ઓછો કરવાનો અને સ્થાનિક બજારમાં સતત વધી રહેલા ભાવને તાત્કાલિક ધોરણે ડામવાનો છે.
કયા તેલ પર કેટલી ડ્યુટી ઘટાડવામાં આવી?
કેન્દ્ર સરકારની નવી નોટિફિકેશન મુજબ, વિવિધ પ્રકારના કાચા અને રિફાઇન્ડ તેલ પરની આયાત જકાતમાં નીચે મુજબ મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે:
કાચું સોયાબીન અને પામ તેલ: કાચા સોયાબીન તેલ અને કાચા પામ તેલ પરની મૂળભૂત કસ્ટમ ડ્યુટી ૧૦ ટકાથી સીધી ઘટાડીને ૫ ટકા કરી દેવામાં આવી છે.
કાચું સૂર્યમુખી તેલ (Crude Sunflower Oil): સૌથી મોટો ફાયદો સૂર્યમુખી તેલના ગ્રાહકોને થશે, કારણ કે કાચા સૂર્યમુખી તેલ પર લાગતી ૧૦ ટકા ડ્યુટીને સરકારે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ (ઝીરો) કરી દીધી છે.
રિફાઇન્ડ સોયાબીન અને પામ તેલ: પ્રોસેસ્ડ અથવા રિફાઇન્ડ સોયાબીન અને રિફાઇન્ડ પામ તેલ પરની આયાત ડ્યુટી ૩૨.૫ ટકાથી ઘટાડીને ૨૭.૫ ટકા કરવામાં આવી છે.
રિફાઇન્ડ સૂર્યમુખી તેલ: રિફાઇન્ડ સૂર્યમુખી તેલ પરની ડ્યુટી પણ ૩૨.૫ ટકાથી ઘટાડીને સીધી ૨૨.૫ ટકા કરી દેવામાં આવી છે.
તહેવારો પહેલાં સરકારે કેમ લેવો પડ્યો આ નિર્ણય?
ભારતમાં ખાદ્ય તેલના ભાવ ઘરગથ્થુ ખર્ચ અને દેશના એકંદર ખાદ્ય ફુગાવા (Food Inflation) પર સીધી અસર કરે છે. ભારત પોતાની વાર્ષિક ખાદ્ય તેલની કુલ જરૂરિયાતના ૫૮ ટકાથી વધુ જથ્થો, એટલે કે આશરે ૧૬ મિલિયન ટન તેલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આ આયાતમાં પામ, સોયાબીન અને સૂર્યમુખી તેલનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે. આ સ્થિતિમાં જ્યારે પણ વૈશ્વિક બજારમાં અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇનમાં આ તેલોના દરમાં વધારો થાય છે, ત્યારે તેની સીધી પ્રતિકૂળ અસર ભારતીય છૂટક બજાર પર જોવા મળે છે.
છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી વૈશ્વિક સ્તરે દરિયાઈ નૂર (Freight Charge) અને વીમા ખર્ચમાં થયેલો વધારો, ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાની નબળાઈ તેમજ વૈશ્વિક સ્તરે બાયોફ્યુઅલ ઉત્પાદનમાં પામ અને સોયાબીન તેલના વધેલા વપરાશને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હતા.
હાલમાં બજારમાં તેલના ભાવ કેટલા ઊંચા છે?
સરકારની પોતાની કિંમત દેખરેખ પ્રણાલી (Price Monitoring System) ના ૨૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના આંકડા અનુસાર, દેશમાં સરસવના તેલના પેકેટનો સરેરાશ છૂટક ભાવ ₹૨૦૨.૮૭ પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગયો હતો. તે જ રીતે, સોયાબીન તેલ ₹૧૬૬.૮૭ પ્રતિ કિલો અને પામ તેલ ₹૧૫૩.૮૯ પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાઈ રહ્યું હતું. ગત વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણી કરીએ તો સરસવના તેલમાં આશરે ૮ ટકા, સોયાબીન તેલમાં ૧૪ ટકા અને પામ તેલમાં ૧૬ ટકા જેટલો જંગી ભાવવધારો નોંધાયો હતો. તહેવારોની શરૂઆત પહેલાં ગ્રાહકો આ મોંઘવારીનો સામનો કરી રહ્યા હોવાથી સરકારે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો છે.
આયાત ખર્ચમાં થયેલો મોટો ઉછાળો
સોલવન્ટ એક્સટ્રેક્ટર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (SEA) ના તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે, ૧૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ મુંબઈ બંદર પર કાચા પામ તેલ (CPO) નો લેન્ડિંગ ભાવ આશરે $૧,૨૬૫ પ્રતિ ટન હતો. જ્યારે સોયાબીન તેલ માટે આ ભાવ $૧,૩૧૪ પ્રતિ ટન અને સૂર્યમુખી તેલ માટે $૧,૩૮૦ પ્રતિ ટન પહોંચી ગયો હતો. એક વર્ષ અગાઉના ભાવ સાથે સરખામણી કરવામાં આવે તો પામ અને સોયાબીન તેલના આયાત ભાવમાં આશરે ૧૧ ટકા અને સૂર્યમુખી તેલમાં ૭ ટકાનો વધારો થયો હતો. આથી આયાતકારો પરનું નાણાકીય દબાણ હળવું કરવા કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડવી અનિવાર્ય બની હતી.
શું છૂટક બજારમાં તેલ તરત જ સસ્તું થશે?
આયાત ડ્યુટીમાં કરાયેલા આ ઘટાડાથી વિદેશથી આવતા તેલનો આયાત ખર્ચ ચોક્કસપણે ઘટી જશે, પરંતુ તેનો સંપૂર્ણ લાભ તાત્કાલિક ધોરણે છૂટક ગ્રાહકો સુધી પહોંચે તેવી શક્યતા થોડી ઓછી છે. બજારના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, છૂટક બજારના ભાવ માત્ર આયાત ડ્યુટી પર આધારિત હોતા નથી, પરંતુ તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવની ક્ષણિક વધઘટ, નૂર દરો, રૂપિયો-ડોલર વિનિમય દર અને પ્રોસેસર્સ તથા કોર્પોરેટ માર્જિન પણ ભાગ ભજવે છે. તેમ છતાં, આ નિર્ણયથી આયાતકારો અને તેલ રિફાઇનર્સ પર ખર્ચનું દબાણ ઘટી જશે, જેનો તબક્કાવાર લાભ આ તહેવારોના દિવસોમાં જ દેશના સામાન્ય ગ્રાહકોને સસ્તા ખાદ્ય તેલના રૂપમાં મળવાનું શરૂ થઈ જશે.
