સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં હરિયાળી ક્રાંતિ: સીતાપુરમાં 250 મેગાવોટના સૌર ઉર્જા પ્રોજેક્ટને રાજનાથ સિંહની મંજૂરી
ભારત જ્યારે ટકાઉ અને સ્વચ્છ ઉર્જાના માર્ગે અવિરત આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે સંરક્ષણ મંત્રાલયે પણ એક ઐતિહાસિક પહેલ કરી છે. તાજેતરમાં સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહે ઉત્તર પ્રદેશના સીતાપુર ખાતે સંરક્ષણ મંત્રાલયની ખાલી પડેલી જમીન પર ૨૫૦ મેગાવોટના વિશાળ સૌર ઉર્જા પ્રોજેક્ટને લીલી ઝંડી આપી છે. આ માત્ર એક વીજ પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તે દેશની ઊર્જા સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય જાળવણી તરફનું એક મક્કમ ડગલું છે. સંરક્ષણ જમીન પર સ્થાપિત થતો આ મંત્રાલયનો સૌપ્રથમ મોટા પાયાનો નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્રોજેક્ટ છે, જે આવનારા સમયમાં સશસ્ત્ર દળો માટે વીજળીના ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો કરશે.
પ્રોજેક્ટનું કદ અને વિસ્તાર: સીતાપુર બનશે ઉર્જાનું નવું કેન્દ્ર
સીતાપુરની ભૂતપૂર્વ કેન્ટોનમેન્ટ વિસ્તારમાં આવેલી અંદાજે ૮૫૦ એકર જેટલી વિશાળ અને ખાલી પડેલી જમીનનો ઉપયોગ હવે રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની સાથે જોડાયેલી ‘બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ’ (BESS) છે. સામાન્ય રીતે સૌર ઉર્જા દિવસ દરમિયાન જ મળે છે, પરંતુ આ સ્ટોરેજ સિસ્ટમની મદદથી જરૂર પડે ત્યારે પણ વીજળીનો ઉપયોગ કરી શકાશે, જે તેને અત્યંત કાર્યક્ષમ બનાવે છે. આ પ્રોજેક્ટ પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદરૂપ થશે અને સંરક્ષણ સંસ્થાઓની ઉર્જા સુરક્ષાને લાંબા ગાળા માટે મજબૂત બનાવશે.
અમલીકરણની વ્યૂહરચના: NTPC અને પારદર્શિતા
આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે સંરક્ષણ મંત્રાલયે ભારતની દિગ્ગજ રાજ્ય સંચાલિત પાવર કંપની ‘NTPC લિમિટેડ’ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે. પારદર્શિતા અને આર્થિક ફાયદા સુનિશ્ચિત કરવા માટે NTPC દ્વારા આ પ્રોજેક્ટ માટે સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે. આનો સીધો ફાયદો એ થશે કે સંરક્ષણ સંસ્થાઓને અત્યંત સસ્તી અને શ્રેષ્ઠ કિંમતે વીજળી ઉપલબ્ધ થશે, જેનાથી સરકારી તિજોરી પરના ખર્ચનો બોજ નોંધપાત્ર રીતે ઘટશે.
આ પ્રોજેક્ટને સફળ બનાવવા માટે સેનાનું સંકલિત મુખ્યાલય (Integrated Headquarters of the Ministry of Defence – Army) અને ડિફેન્સ એસ્ટેટ ડિરેક્ટોરેટ (DGDE) વચ્ચે ગાઢ સંકલન રહેશે. તમામ હિતધારકો આ પ્રોજેક્ટને નિર્ધારિત સમય મર્યાદામાં પૂર્ણ કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરશે.
કેમ આ પ્રોજેક્ટ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મહત્વનો છે?
ઘણાને પ્રશ્ન થાય કે સંરક્ષણ મંત્રાલય શા માટે ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે? જવાબ ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે ઊર્જા સુરક્ષા એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો જ એક અભિન્ન ભાગ છે. આજના યુગમાં યુદ્ધની તૈયારીઓથી માંડીને કેન્ટોનમેન્ટના સંચાલન સુધી વીજળીની અવિરત જરૂરિયાત રહે છે. જ્યારે આપણે પરંપરાગત ઉર્જા પર આધાર રાખીએ છીએ, ત્યારે તે ખર્ચાળ પણ છે અને આયાત પર નિર્ભર પણ છે. સૌર ઉર્જાથી સજ્જ થઈને ભારતીય સેના માત્ર આત્મનિર્ભર જ નથી બનશે, પરંતુ તે એક એવી સુવિધા પણ ઉભી કરશે જે કોઈપણ કટોકટીના સમયે વીજ પુરવઠો જાળવી રાખવા માટે સક્ષમ હશે.
વધુમાં, આ પહેલ સરકારના ખાલી પડેલી જમીનના શ્રેષ્ઠ ઉપયોગના વિઝનને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. વર્ષોથી પડી રહેલી જમીન હવે દેશને સ્વચ્છ ઉર્જા પૂરી પાડવાનું કામ કરશે, જે તકનીકી નવીનતા અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણાનું એક અનોખું સંગમ છે.
એક નવો માપદંડ
સીતાપુરનો આ સૌર ઉર્જા પ્રોજેક્ટ ભારતની નવીનીકરણીય ઉર્જા માળખાના વિસ્તરણ માટેની પ્રતિબદ્ધતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. એકવાર પૂર્ણ થયા પછી, તે માત્ર ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંનું એક નહીં હોય, પરંતુ તે આવનારા સમયમાં દેશના અન્ય ભાગોમાં બનનારા સૌર-પ્લસ-સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ માટે એક ‘બેન્ચમાર્ક’ (માપદંડ) બની રહેશે.
સંરક્ષણ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પહેલ સશસ્ત્ર દળોની કાર્યકારી જરૂરિયાતોને તો ટેકો આપશે જ, સાથે સાથે પર્યાવરણને અનુકૂળ રહેવા માટે પણ સૈન્યને તૈયાર કરશે. આ પ્રોજેક્ટ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સુરક્ષા અને પ્રકૃતિને સાથે રાખીને આગળ વધી શકાય છે. સીતાપુરના આ પ્રોજેક્ટની સફળતા પછી, દેશના અન્ય કેન્ટોનમેન્ટ વિસ્તારોમાં પણ આવી જ રીતે સ્વચ્છ ઉર્જાના પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવાની શક્યતાઓ ઉભી થઈ છે.
