‘અમે ઝૂકીશું નહીં…’ પરમાણુ મુદ્દે ઈરાને અમેરિકાને બતાવ્યા તેવર, રોઇટર્સના અહેવાલથી દુનિયાભરમાં હલચલ
વિશ્વ અત્યારે વધુ એક મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સંકટ તરફ ધકેલાઈ રહ્યું હોય તેવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળી રહ્યા છે. પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપવા માટે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી પડદા પાછળની વાટાઘાટો અને સંભવિત ઐતિહાસિક પરમાણુ કરાર (Nuclear Deal) પર લોખંડી બ્રેક વાગી ગઈ છે. વૈશ્વિક સમાચાર સંસ્થા ‘રોઇટર્સ’ના સત્તાવાર અહેવાલ અનુસાર, ઈરાનના એક વરિષ્ઠ ઉચ્ચ સ્તરીય સૂત્રએ રવિવારે મોટો ખુલાસો કરતા જણાવ્યું છે કે, ઈરાન તેના દેશમાં રહેલા અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium) ના ભંડારને કોઈપણ સંજોગોમાં અમેરિકા કે અન્ય કોઈ વિદેશી શક્તિને સોંપવા તૈયાર નથી. ઈરાનના આ આકરા અને મક્કમ વલણના કારણે અમેરિકા સાથેનો પ્રારંભિક શાંતિ કરાર હવે અટવાઈ પડ્યો છે, જેની સીધી અસર વૈશ્વિક સુરક્ષા અને તેલના બજારો પર થવાની પૂરેપૂરી આશંકા છે.
પ્રારંભિક વાટાઘાટોમાં પરમાણુ મુદ્દો હતો જ નહીં: ઈરાન
રોઇટર્સના અહેવાલમાં ઈરાની સૂત્રએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, અત્યાર સુધી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જે ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી, તે માત્ર આર્થિક પ્રતિબંધો અને ક્ષેત્રીય તણાવ ઘટાડવા પૂરતી સીમિત હતી. ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને યુરેનિયમનો ભંડાર આ પ્રારંભિક કરારનો ક્યારેય ભાગ નહોતો. સૂત્રના જણાવ્યા અનુસાર, “અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમના જથ્થાને દેશની બહાર મોકલવા અંગે કોઈ પણ પ્રકારની સંમતિ સધાણી નથી. આ એક અત્યંત જટિલ અને સંવેદનશીલ વિષય છે, જેના પર જો ચર્ચા થશે તો તે માત્ર આખરી અને અંતિમ કરાર (Final Agreement) ની વાટાઘાટો વખતે જ થશે.” ઈરાનના આ નિવેદને વ્હાઇટ હાઉસની આશાઓ પર પાણી ફેરવી દીધું છે, કારણ કે અમેરિકા ઈચ્છતું હતું કે ઈરાન પહેલા પોતાનો યુરેનિયમનો જથ્થો સરેન્ડર કરે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના ગજગ્રાહની વર્તમાન સ્થિતિ
| મુખ્ય વિવાદિત મુદ્દો | અમેરિકા (US) નું વલણ અને માંગ | ઈરાન (Iran) નો સત્તાવાર જવાબ |
| યુરેનિયમનો ભંડાર | ઈરાન પોતાનો સમૃદ્ધ યુરેનિયમ જથ્થો આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ હેઠળ અમેરિકાને સોંપે. | સંપૂર્ણ ઇનકાર. યુરેનિયમ દેશની સરહદની બહાર મોકલવામાં આવશે નહીં. |
| પરમાણુ શસ્ત્રોની આશંકા | વ્હાઇટ હાઉસને ડર છે કે ઈરાન છૂપી રીતે પરમાણુ બોમ્બ બનાવી રહ્યું છે. | રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાનનો દાવો: “અમે દુનિયાને ખાતરી આપીએ છીએ કે અમારો હેતુ શસ્ત્રો બનાવવાનો નથી.” |
| પ્રતિબંધો હટાવવાની શરત | ઈરાન પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ કરે તો જ આર્થિક નાકાબંધી હટશે. | પરમાણુ મુદ્દો વર્તમાન વાટાઘાટોનો હિસ્સો નથી, આર્થિક પ્રતિબંધો પહેલા હટવા જોઈએ. |
| ક્ષેત્રીય સ્થિરતા (Middle East) | અમેરિકા ઈરાનને મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા ફેલાવવા માટે જવાબદાર ગણે છે. | ઈરાન આ પ્રદેશમાં શાંતિ ઈચ્છે છે, પરંતુ પોતાના સાર્વભૌમત્વ પર આંચ આવવા દેશે નહીં. |
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી સસ્પેન્સ વધ્યું
બીજી તરફ, આ ગંભીર તણાવ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ પર પોતાની પ્રતિક્રિયા આપી છે. ટ્રમ્પે ફોક્સ ન્યૂઝના જાણીતા પત્રકાર ટ્રે યિંગ્સ્ટની એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટનો સ્ક્રીનશોટ શેર કર્યો હતો. આ પોસ્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને પશ્ચિમી દેશોને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કરતા કહ્યું છે કે, “અમે સમગ્ર વિશ્વને એ વાતની ખાતરી આપવા માટે સંપૂર્ણ તૈયાર છીએ કે અમારો ઈરાદો કોઈ પરમાણુ શસ્ત્રો શોધવાનો કે બનાવવાનો નથી. અમે આ પ્રદેશમાં કોઈ પણ પ્રકારની અસ્થિરતા કે યુદ્ધ ઈચ્છતા નથી.”
રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાનનું આ નિવેદન એક તરફ નરમાઈ દર્શાવે છે, પરંતુ બીજી તરફ ઈરાની સૈન્ય અને કટ્ટરપંથી વહીવટી તંત્ર યુરેનિયમ પર પોતાનો અંકુશ છોડવા બિલકુલ તૈયાર નથી, જેને કારણે અમેરિકી એજન્સીઓ મૂંઝવણમાં મુકાઈ છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભારત પર શું અસર થશે?
૨૫ મે ૨૦૨૬ ના આ લેટેસ્ટ અપડેટ મુજબ, જો બંને દેશો વચ્ચેની આ શાંતિ વાર્તા સત્તાવાર રીતે તૂટી જશે, તો પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં ગમે ત્યારે સૈન્ય અથડામણ શરૂ થઈ શકે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા દરિયાઈ રૂટ પર તણાવ વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને રસોઈ ગેસ (LPG) ની સપ્લાય ખોરવાઈ જશે, જેના કારણે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં મોંઘવારીનો નવો આંચકો આવી શકે છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ પરમાણુ ગજગ્રાહ દર્શાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં કોઈના પર વિશ્વાસ કરવો કેટલો મુશ્કેલ છે. ઈરાન પોતાની પરમાણુ શક્તિને પોતાના સંરક્ષણની ઢાલ માને છે, જ્યારે અમેરિકા તેને વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો ગણે છે. આવી સ્થિતિમાં, જ્યાં સુધી બંને દેશો કોઈ વચગાળાના સ્વીકાર્ય રસ્તા પર સહમત નહીં થાય, ત્યાં સુધી મધ્ય પૂર્વના આકાશ પર યુદ્ધના કાળા વાદળો ભમતા રહેશે અને વિશ્વ શાંતિ માત્ર એક કાગળ પરનો દસ્તાવેજ બનીને રહી જશે.
