સાયલન્ટ કિલર ફેટી લીવર: વર્ષો સુધી શરીરમાં લક્ષણો વિના વધતી આ આફત પાછળ કઈ આદતો છે જવાબદાર?
આજના આધુનિક યુગમાં બદલાતી જીવનશૈલી, બેઠાડું જીવન અને બિનઆરોગ્યપ્રદ ખાનપાનના કારણે અનેક ગંભીર શારીરિક બીમારીઓ ઘર કરી રહી છે. તેમાંથી જ એક સાયલન્ટ કિલર જેવી બીમારી એટલે ‘ફેટી લીવર’. પ્રારંભિક તબક્કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ રિપોર્ટમાં આ રોગ દેખાવા છતાં લોકો તેને એક સામાન્ય સમસ્યા સમજીને અવગણવાની મોટી ભૂલ કરે છે. તબીબોના મતે, આ નાનકડી લાગતી ભૂલ ભવિષ્યમાં લીવર સિરોસિસ અને કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગનું કારણ બની શકે છે.
દેશમાં ઝડપથી વધી રહેલી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પર નજર કરીએ તો ફેટી લીવર એક વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. તાજેતરમાં ‘જર્નલ ઓફ ક્લિનિકલ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટલ હેપેટોલોજી’ માં પ્રકાશિત થયેલા એક ચોંકાવનારા સંશોધન મુજબ, ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતી દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ અમુક અંશે ફેટી લીવરની સમસ્યાથી પીડાઈ રહી છે. સૌથી વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે આ બીમારીના કોઈ પ્રારંભિક કે સ્પષ્ટ બાહ્ય લક્ષણો હોતા નથી. ઘણા લોકો જ્યારે સામાન્ય મેડિકલ ચેકઅપ કે પેટના દુખાવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સોનોગ્રાફી કરાવે છે ત્યારે તેમને ખબર પડે છે કે તેમનું લીવર ફેટી છે, પરંતુ દુખાવો ન હોવાના કારણે મોટાભાગના લોકો તેને ગંભીરતાથી લેતા નથી.
લીવર પર જામતી ચરબી પાછળના અસલી કારણો
તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આજના સમયમાં સ્થૂળતા (ઓબેસિટી), ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ, પ્રોસેસ્ડ અને જંક ફૂડ ખાવાની બિનઆરોગ્યપ્રદ આદતો, શારીરિક શ્રમનો સાવ અભાવ, રાત્રે પૂરતી ઊંઘ ન લેવી અને અત્યંત તણાવપૂર્ણ કોર્પોરેટ લાઈફસ્ટાઈલ આ રોગના મુખ્ય પ્રેરક પરિબળો છે. જ્યારે લીવરના કોષોમાં તેની સામાન્ય ક્ષમતા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં ચરબી એકઠી થવા લાગે છે, ત્યારે તેની રોજિંદી કામગીરી ખોરવાય છે. આપણું લીવર શરીરમાં પોષક તત્વોની પ્રક્રિયા કરવા, લોહીમાંથી ઝેરી તત્વો (ટોક્સિન્સ) ને બહાર કાઢવા અને મેટાબોલિઝમને નિયંત્રિત કરવાનું અત્યંત મહત્વનું કામ કરે છે. તેથી, લીવરનું સ્વાસ્થ્ય બગડતાં જ તેની વિનાશક અસર આખા શરીર પર દેખાવા લાગે છે.
વહેલી તકે નિદાન કેમ સંજીવની સમાન છે?
જાણીતા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ ડૉ. શાલીન અગ્રવાલે જણાવ્યું હતું કે, ફેટી લીવર એ માનવ શરીરના એવા જૂજ રોગોમાંનો એક છે જેને જો પ્રારંભિક તબક્કામાં જ પકડી લેવામાં આવે, તો દવાઓ વિના માત્ર જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય છે. આપણા લીવરમાં પોતાની જાતને આપમેળે સુધારવાની (સેલ્ફ-હીલિંગ) અદ્ભુત ક્ષમતા રહેલી છે, બશર્તે કે લીવરને થયેલું નુકસાન કાયમી સ્તરે ન પહોંચ્યું હોય.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થ (NIH) દ્વારા કરવામાં આવેલા અસંખ્ય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના શરીરના કુલ વજનના માત્ર ૫ ટકા જેટલું વજન ઘટાડી લે, તો પણ લીવરમાં જમા થયેલી વધારાની ચરબીના થર ઝડપથી ઓગળવા લાગે છે. જો વજનમાં ૭ થી ૧૦ ટકાનો ઘટાડો કરવામાં આવે, તો લીવરમાં આવેલી ગંભીર બળતરા (ઇન્ફ્લેમેશન) માં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો પ્રારંભિક તબક્કાનું ફાઇબ્રોસિસ, એટલે કે લીવર પર પડતા કાયમી ડાઘને પણ વજન ઘટાડીને રિવર્સ (ઉલટાવી) કરી શકાય છે.
ક્રેશ ડાયેટિંગના જોખમો અને સાચો ઉકેલ
જો કે, વજન ઘટાડવાના ઉત્સાહમાં નિષ્ણાતો ક્યારેય ક્રેશ ડાયેટ કે બહુ ઝડપથી વજન ઉતારવાની ટિપ્સ અપનાવવાની સલાહ આપતા નથી. અચાનક વજન ઘટાડવાથી લીવર પર વિપરીત દબાણ આવી શકે છે. આ રોગનો કાયમી અને લાંબા ગાળાનો ઉકેલ માત્ર સંતુલિત આહાર (લો-કાર્બ અને હાઈ-ફાઈબર ડાયેટ), રોજ ૩૦ મિનિટ નિયમિત કસરત કે ઝડપી ચાલવું, ૭ થી ૮ કલાકની પૂરતી ઊંઘ અને બ્લડ શુગરને કંટ્રોલમાં રાખવી તે જ છે.
ડૉ. શાલીન અગ્રવાલે કડક ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે, જો ફેટી લીવરને લાંબા સમય સુધી નજરઅંદાજ કરવામાં આવે, તો તે સમય જતાં ફાઇબ્રોસિસ, ત્યારબાદ સીરોસિસ અને અંતે લીવર ફેઈલ્યોર અથવા લીવર કેન્સરમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. કમનસીબી એ છે કે મોટાભાગના દર્દીઓ હોસ્પિટલના દરવાજા ત્યારે ખખડાવે છે જ્યારે પાણી માથા પરથી પસાર થઈ ગયું હોય છે અને લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સિવાય બચવાનો કોઈ રસ્તો બાકી રહેતો નથી. તેથી, આજે જ સજાગ બનો અને તમારા લીવરને સુરક્ષિત કરો.
