ભારતમાં હાઈસ્કૂલોની ભારે અછત! સંસદીય સમિતિએ શિક્ષણ મંત્રાલયની કઈ મોટી બેદરકારી પર ઉઠાવ્યા સવાલ? જાણો વિગત!
ભારતમાં શિક્ષણના સ્તરને સુધારવા અને દરેક બાળક સુધી ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ પહોંચાડવાના સરકારના દાવાઓ વચ્ચે એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને ચિંતાજનક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. સંસદની એક સમિતિએ દેશમાં શિક્ષણનું સ્તર વધવાની સાથે શાળાઓ અને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં આવી રહેલા “ભારે ઘટાડા” (Drastic Decline) તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે દેશમાં આશરે ૭૩ ટકા વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક (Higher Secondary) શિક્ષણ પૂર્ણ કરતા પહેલા જ અભ્યાસ છોડી દે છે એટલે કે ડ્રોપ-આઉટ થઈ જાય છે.
આ મહત્વપૂર્ણ ભલામણ અંદાજ સમિતિ (Committee on Estimates ૨૦૨૬-૨૭) ના ૧૦મા અહેવાલનો એક ભાગ છે, જેને બુધવારે લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. “દેશમાં સસ્તું અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પૂરું પાડવાના બજેટ અને નીતિગત પાસાઓ તેમજ સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) ની સમીક્ષા” વિષય પર આધારિત આ અહેવાલે દેશના શિક્ષણ તંત્રની અનેક ત્રુટિઓને ઉજાગર કરી છે.
પ્રાથમિક શાળા પછી મોટો ખાડો: આંકડા શું કહે છે?
સમિતિએ દેશમાં શાળાઓના માળખાકીય સ્તર પર ગંભીર ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે, પ્રાથમિક (Primary) અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક (Upper Primary) સ્તરની સરખામણીએ માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરની શાળાઓની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી છે. યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન (UDISE) ના વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ ના આંકડા અનુસાર, દેશમાં તમામ સરકારી અને સરકારી અનુદાનિત (Aided) શાળાઓની કુલ સંખ્યા ૧૦,૯૨,૬૭૧ છે.
આ આંકડાઓનું વિભાજન નીચે મુજબ છે, જે એક મોટો તફાવત દર્શાવે છે:
-
પ્રાથમિક સ્તર: ૯,૧૧,૦૩૨ શાળાઓ
-
ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તર: ૪,૧૨,૮૦૫ શાળાઓ
-
માધ્યમિક સ્તર: ૧,૬૧,૮૦૮ શાળાઓ
-
ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તર: માત્ર ૯૦,૮૬૬ શાળાઓ
આ જ અસંતુલન વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી (Enrollment) માં પણ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. પ્રાથમિક વર્ગોમાં ૬,૧૮,૪૫,૦૩૩ વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા છે, જે ધોરણ ૬ થી ૮ (ઉચ્ચ પ્રાથમિક) માં ઘટીને ૪,૦૮,૯૩,૯૭૮ થઈ જાય છે. માધ્યમિક સ્તરે આ સંખ્યા વધુ ઘટીને ૨,૩૬,૬૮,૨૨૦ અને ઉચ્ચ માધ્યમિક સુધી પહોંચતા સુધીમાં તો માત્ર ૧,૬接,૧૭,૯૪૯ વિદ્યાર્થીઓ જ બચે છે. સમિતિએ આ આંકડાઓ ટાંકીને કહ્યું કે, ૧૦ લાખથી વધુ સરકારી શાળાઓમાંથી બહુમતી શાળાઓ માત્ર પ્રાથમિક સ્તરની જ છે, જેના કારણે બાળકો આગળ ભણી શકતા નથી.
શાળાઓના અપગ્રેડેશન અને રાજ્યો સાથે તાલમેલની તાતી જરૂરિયાત
આ ગંભીર પરિસ્થિતિને રોકવા માટે સંસદીય સમિતિએ શિક્ષણ મંત્રાલયને સખત સૂચન કર્યું છે કે તેઓ હાલની પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓને પૂર્ણ ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓમાં અપગ્રેડ (નવીનીકરણ) કરવાની કામગીરીને પ્રાથમિકતા આપે. આ પગલાથી વિવિધ સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓ માટે હાઈસ્કૂલ ભૌતિક રીતે નજીક ઉપલબ્ધ બનશે અને લાંબા અંતરના કારણે શાળા છોડી દેતી કન્યાઓ તેમજ અન્ય વિદ્યાર્થીઓનો ડ્રોપ-આઉટ રેટ ઘટાડી શકાશે.
ભારતના બંધારણ મુજબ શિક્ષણ એ ‘સમવર્તી સૂચિ’ (Concurrent List) માં સામેલ વિષય છે, જેનો અર્થ એ થાય કે મોટાભાગની શાળાઓ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટી તંત્ર હેઠળ આવે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, સમિતિએ ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે કે કેન્દ્ર સરકારનું શિક્ષણ મંત્રાલય તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પર દબાણ લાવે અથવા તેમની સાથે મળીને એવા પગલાં ભરે જેથી દેશભરમાં વધુ માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ સ્થાપી શકાય અને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં વધારો કરી શકાય.
દિવ્યાંગ વિદ્યાર્થીઓ માટેની સુવિધાઓમાં મોટો ગૅપ અને બજેટનો બગાડ
અહેવાલનો બીજો સૌથી ચિંતાજનક હિસ્સો દિવ્યાંગ (Divyang) વિદ્યાર્થીઓ માટેની સુવિધાઓ સાથે સંબંધિત છે. સમિતિએ દેશભરમાં સમાવેશી શિક્ષણ (Inclusive Education) ના દાવાઓ વચ્ચે સીડબલ્યુએસએન (CwSN – સ્પેશિયલ નીડ્સ ધરાવતા બાળકો) અનુકૂળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ભારે અછત પર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. અહેવાલ મુજબ, દેશની અડધાથી વધુ શાળાઓમાં દિવ્યાંગ બાળકો માટે કોઈ વિશેષ સુવિધા જ નથી.
જોકે, મંત્રાલય ‘સમગ્ર શિક્ષા’ યોજના હેઠળ રાજ્યોને રેમ્પ, હેન્ડ્રેઇલ અને સુલભ શૌચાલય બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય આપે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. UDISE+ ૨૦૨४-૨૫ ના ડેટા અનુસાર, રાષ્ટ્રીય સ્તરે કુલ ૧૪,૭૧,૪૩૭ શાળાઓમાંથી માત્ર ૫,૨૩,૧૪૩ શાળાઓમાં જ CwSN શૌચાલય છે અને માત્ર ૮,૦૮,૪૬૬ શાળાઓમાં હેન્ડ્રેઇલ સાથેના રેમ્પ ઉપલબ્ધ છે.
સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે, વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન CwSN શૌચાલયોના નિર્માણ માટે રૂ. ૪૮૨ લાખનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું હતું, જેમાંથી માત્ર રૂ. ૨.૬૦ લાખનો જ વાસ્તવિક ઉપયોગ થયો હતો અને ભૌતિક લક્ષ્યાંકોમાં શૂન્ય પ્રગતિ થઈ હતી. તેવી જ રીતે, નવા વિશેષ શિક્ષકો (Special Educators) ની ભરતી માટે ફાળવવામાં આવેલા રૂ. ૯૬૨ લાખના બજેટમાંથી માત્ર રૂ. ૮૦.૫૦ લાખ જ વપરાયા હતા, જે દર્શાવે છે કે વહીવટી ઉદાસીનતાને કારણે નાણાં હોવા છતાં કામ થતું નથી.
રાઈટ્સ એક્ટ, નવી શિક્ષણ નીતિ અને સમિતિની આખરી ભલામણો
સમિતિએ નોંધ્યું કે દિવ્યાંગ બાળકોના શિક્ષણ માટે સરકારનો અભિગમ કાગળ પર ખૂબ જ મજબૂત છે. ‘રાઈટ્સ ઓફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ’ (RPnD) એક્ટ, ૨૦૧૬ મુજબ દિવ્યાંગ બાળકો ૧૮ વર્ષની ઉંમર સુધી મફત શિક્ષણ મેળવવાના હકદાર છે. આ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) ૨૦૨૦ પણ ‘ઝીરો રિજેક્શન પોલિસી’ (કોઈપણ બાળકને વિકલાંગતાના કારણે પ્રવેશ નકારવો નહીં) પર ભાર મૂકે છે અને શિક્ષકોને વિશેષ તાલીમ આપવાની વાત કરે છે.
આ તમામ કાયદાઓ અને નીતિઓનો યોગ્ય અમલ કરવા માટે, સંસદીય સમિતિએ મંત્રાલયને સખત ભલામણ કરી છે કે તેઓ વાર્ષિક બજેટના ઉપયોગના લક્ષ્યાંકોને વળગી રહે અને દિવ્યાંગોને લગતા તમામ પ્રોજેક્ટ્સ સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરે. આ સાથે જ, દેશભરમાં સ્પેશિયલ એજ્યુકેટર્સની ખાલી પડેલી જગ્યાઓનું તાકીદે મૂલ્યાંકન કરીને વહેલામાં વહેલી તકે ભરતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવે, જેથી સાચા અર્થમાં સમાન અને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણનું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે.
