એલન મસ્કની સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા Starlink ને ભારતમાં મોટો આંચકો: સુરક્ષા એજન્સીઓએ છેલ્લી ઘડીએ રોકી ફાઈલ
વૈશ્વિક સ્તરે સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ ક્રાંતિ લાવનારા ટેક અબજોપતિ એલન મસ્ક માટે ભારતીય બજારમાંથી એક મોટા અને આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો પર સર્જાયેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે મસ્કની મહત્વાકાંક્ષી સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા ‘સ્ટારલિંક’ (Starlink) ની વ્યાપારી મંજૂરી પર અસ્થાયી રોક લગાવી દીધી છે. વૈશ્વિક ટેકનોલોજી, સંરક્ષણ અને કોર્પોરેટ જગતમાં આ નિર્ણય ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
બુધવારના રોજ પ્રાપ્ત થયેલા તાજા અહેવાલો અનુસાર, ભારત સરકારે એલન મસ્કની સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ પ્રોવાઈડર કંપની ‘સ્ટારલિંક’ ને મોટો આંચકો આપ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠિત મીડિયા સંસ્થા બ્લૂમબર્ગના અહેવાલ મુજબ, કેન્દ્ર સરકારે દેશમાં કોમર્શિયલ સ્તરે હાઈ-સ્પીડ સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવાઓ શરૂ કરવા માટેની સ્ટારલિંકની અંતિમ મંજૂરીને અસ્થાયી રૂપે સ્થગિત કરી દીધી છે. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ભારતની ટોચની સુરક્ષા એજન્સીઓએ દેશની સંપ્રભુતા અને આંતરિક સુરક્ષાના સવાલો ઉભા કરીને લોન્ચિંગ માટે જરૂરી ગ્રીન સિગ્નલ રોકી રાખ્યું છે. જો કે, સરકારે હજુ સુધી આ બાબતે સત્તાવાર રીતે કોઈ જાહેર નિવેદન આપ્યું નથી.
ઈરાન સંઘર્ષ અને ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓની ચિંતા
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ) માં ચાલી રહેલા ભયંકર યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાનમાં સત્તાવાર લાઈસન્સ ન મળ્યું હોવા છતાં ત્યાં ગેરકાયદેસર રીતે સ્ટારલિંકના ટર્મિનલ્સ (ડિશ અને રિસીવર ડિવાઈસ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાની કથિત વિગતો સામે આવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉભા થયેલા આ વિવાદે ભારત સરકારની ચિંતામાં ભારે વધારો કર્યો છે.
ભારતની સુરક્ષા એજન્સીઓ હાલ એ બાબતનું બારીકાઈથી મૂલ્યાંકન કરી રહી છે કે, ભવિષ્યમાં કોઈ સંકટના સમયે જો વિદેશી સરકારો કે સંગઠનોનું દબાણ આવે, તો શું સ્ટારલિંક ભારતની સુરક્ષા અને ગુપ્તતાની શરતોનું અક્ષરશઃ પાલન સુનિશ્ચિત કરી શકશે ખરી? જ્યાં સુધી કંપની વૈશ્વિક સ્તરે કાર્યરત હોવા છતાં ભારતના સ્થાપિત કાયદાઓ અને સંવેદનશીલ ભૌગોલિક સરહદોના નિયમો પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતા સ્પષ્ટ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ મંજૂરી પરની રોક હટાવવામાં આવશે નહીં.
સ્પેસએક્સ (SpaceX) ના સૌથી મોટા IPO પર અસરની ભીતિ
ભારત સરકારનો આ નિર્ણય એલન મસ્કની કંપની સ્પેસએક્સ માટે અત્યંત નાજુક સમયે આવ્યો છે. સ્પેસએક્સ ટૂંક સમયમાં અમેરિકન શેરબજાર ‘નાસ્ડેક’ (Nasdaq) પર લિસ્ટિંગ કરીને કોર્પોરેટ જગતના ઈતિહાસનો સૌથી મોટો આઈપીઓ (IPO) લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે, જેનું અંદાજિત મૂલ્ય આશરે ૧.૭૫ ટ્રિલિયન ડૉલર આંકવામાં આવ્યું છે. આ અતિભવ્ય પ્રોજેક્ટમાં સ્ટારલિંક કંપનીની આવકનો મુખ્ય આધાર સ્તંભ છે. આવા સમયે ભારત જેવા વિશ્વના સૌથી મોટા અને ઝડપથી વિકસતા ટેલિકોમ્યુનિકેશન બજારમાં નિયમનકારી અવરોધો આવવા અને મંજૂરી પ્રક્રિયા લાંબી ખેંચાવાને કારણે કંપની માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટો આર્થિક પડકાર ઉભો થઈ શકે છે.
GMPCS લાઇસન્સ છતાં કેમ અટવાયું કામ?
ઉલ્લેખનીય છે કે, સ્ટારલિંકને આશરે એક વર્ષ પહેલાં ભારતમાં સેવાઓ આપવા માટે પ્રારંભિક સ્તરનું ‘ગ્લોબલ મોબાઈલ પર્સનલ કોમ્યુનિકેશન્સ બાય સેટેલાઇટ’ (GMPCS) લાઇસન્સ મળી ગયું હતું. આ લાઇસન્સ કંપનીને ભારતમાં વ્યાપારી કરારો કરવા અને જમીની માળખું તૈયાર કરવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ વાસ્તવિક ગ્રાહકોને ઇન્ટરનેટ કનેક્શન વેચવા માટે સુરક્ષા મંજૂરી અનિવાર્ય છે જે હજુ સુધી મળી નથી.
સ્ટારલિંકના ઉચ્ચ અધિકારીઓએ ભારતીય સત્તાધીશો સમક્ષ પોતાની અત્યાધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને ડેટા લોકલાઈઝેશનના પ્લાનનું પ્રદર્શન કર્યું છે. તેમ છતાં, ભારત સરકાર કેટલીક વિશિષ્ટ તકનીકી બાબતો અને વધારાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પગલાંઓ પર કંપની પાસેથી વધુ લેખિત સ્પષ્ટતા અને ગેરંટી માંગી રહી છે.
સેટેલાઇટ સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી પર બ્રેક
આ વિલંબની સીધી અસર ભારતના સ્થાનિક ટેલિકોમ સેક્ટર પર પણ પડી છે. સ્ટારલિંકની મંજૂરી અટકવાના કારણે ભારતમાં સેટેલાઇટ સંચાર સેવાઓ માટેની સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી પ્રક્રિયાની ગતિ પણ ધીમી પડી ગઈ છે. જો કે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) દ્વારા આ માટેનું જરૂરી માળખું અને નીતિઓ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર કરી લેવામાં આવી છે, પરંતુ સુરક્ષાના પ્રશ્નો વણઉકલ્યા હોવાથી આ પ્રસ્તાવને હજુ સુધી કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ (કેબિનેટ) સમક્ષ અંતિમ મંજૂરી માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી. હવે જોવાનું એ રહેશે કે એલન મસ્ક ભારત સરકારની કડક શરતો સામે ક્યારે નમતું જોખે છે.
