ભારતીય લોકશાહી અને સંસ્થાકીય ટકરાવ: શું ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનનો CJIને પત્ર એક રાજકીય દાવપેચ છે?
ભારતીય રાજકારણ ફરી એકવાર ગરમાયું છે. ભાજપના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા અને રાજ્યસભા સાંસદ ડૉ. સુધાંશુ ત્રિવેદીએ તાજેતરમાં ‘ઇન્ડિયા’ (INDIA) ગઠબંધન દ્વારા ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા (CJI) ને લખાયેલા પત્ર પર આકરા પ્રહાર કર્યા છે. ૨૩ વિપક્ષી દળો દ્વારા હસ્તાક્ષરિત આ પત્રમાં દેશની લોકશાહી જોખમમાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ વિવાદ માત્ર એક પત્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશની સંસ્થાકીય મર્યાદાઓ અને રાજકીય પક્ષોના અભિગમ વચ્ચેના ઊંડા મતભેદોને ઉજાગર કરે છે.
શું છે સમગ્ર વિવાદનું મૂળ?
૨૮ જૂનના રોજ લખાયેલા અને બાદમાં જાહેર કરવામાં આવેલા આ પત્રમાં વિપક્ષી નેતાઓએ એવી આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં હેરાફેરી થઈ રહી છે. વિપક્ષનું માનવું છે કે લોકતાંત્રિક માળખું જોખમમાં હોવાથી તેમણે સર્વોચ્ચ અદાલતનો આશ્રય લેવો પડ્યો છે. આને વિપક્ષ એક ‘અસામાન્ય પણ અનિવાર્ય’ પગલું ગણાવે છે. બીજી તરફ, ભાજપે આ પત્રને દેશની લોકશાહી પ્રક્રિયા અને બંધારણીય સંસ્થાઓ પરનો ‘નિષ્ફળ હુમલો’ ગણાવ્યો છે.
સુધાંશુ ત્રિવેદીનો પ્રહાર: ‘આપાતકાલીન માનસિકતા’
ડૉ. સુધાંશુ ત્રિવેદીએ પત્રની ભાષા શૈલી પર સવાલ ઉઠાવતા તેને ‘અહંકારી’ અને ‘આપાતકાલ (Emergency) જેવી’ ગણાવી છે. તેમણે કહ્યું કે જે પક્ષો પોતાના સંગઠનને જ પોતાની જાગીર માને છે, તેઓ જ્યારે જનતાના મતો દ્વારા સત્તામાં આવવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે આવી રીતે સંસ્થાઓને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ત્રિવેદીના મતે, આ ભાષા લોકશાહીના મૂલ્યો સાથે સુસંગત નથી, પરંતુ તે સત્તા ગુમાવ્યા પછીની હતાશાનું પ્રતિબિંબ છે.
શાસન મોડેલ અને વિરોધાભાસનો મુદ્દો
સુધાંશુ ત્રિવેદીએ એક મહત્વનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે વિપક્ષ માત્ર કેન્દ્રમાં જ નહીં, પરંતુ કેટલાક રાજ્યોમાં સત્તામાં પણ છે. તેમણે પૂછ્યું કે, “તમારું ગવર્નન્સ મોડેલ શું છે?” તેમણે ગુજરાતના ‘વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત’ મોડેલની યાદ અપાવતા કહ્યું કે, ભાજપ જ્યારે વિપક્ષમાં હતો ત્યારે તેણે నిర్మాણાત્મક વિરોધ કર્યો હતો, જ્યારે વર્તમાન વિપક્ષ પાસે માત્ર તુષ્ટિકરણ, ભ્રષ્ટાચાર અને કટ્ટરપંથી તત્વો સાથેની ગઠજોડ સિવાય કોઈ નક્કર વિકાસ મોડેલ નથી.
‘SIR’ પ્રક્રિયા અને રાજકીય દંભ
આ વિવાદમાં સૌથી વધુ ચર્ચાયેલો મુદ્દો ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) છે. સુધાંશુ ત્રિવેદીએ ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ કર્યો કે જે પ્રક્રિયાનો વિપક્ષ હવે વિરોધ કરી રહ્યો છે, તે જ પ્રક્રિયાને કર્ણાટકમાં ડી.કે. શિવકુમાર જેવા નેતાઓએ સમર્થન આપવા માટે કાર્યકરોને આદેશ આપ્યો હતો. એટલું જ નહીં, શશી થરૂરે પણ એક ઈન્ટરવ્યુમાં કબૂલ્યું હતું કે SIR પ્રક્રિયાથી કોંગ્રેસને ફાયદો થયો છે કારણ કે તે દ્વારા બોગસ મતદારોને દૂર કરી શકાયા હતા.
જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયા પોતાના ફાયદા માટે હોય ત્યારે તે યોગ્ય અને વિરોધ પક્ષ માટે હોય ત્યારે ‘લોકશાહી માટે ખતરો’ – આ પ્રકારનો દ્વિમાર્ગી અભિગમ વિપક્ષની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે. સુધાંશુ ત્રિવેદીના મતે, આ પ્રક્રિયા ન્યાયાલયો દ્વારા પહેલા જ માન્ય રાખવામાં આવી છે અને તે ચૂંટણી પંચની એક નિયમિત બંધારણીય પ્રક્રિયા છે.
સંસ્થાકીય મર્યાદાઓ અને લોકશાહીનું ગૌરવ
ભારતમાં ચૂંટણી પંચ અને સુપ્રીમ કોર્ટ જેવી સંસ્થાઓનો ઈતિહાસ અત્યંત ગૌરવશાળી રહ્યો છે. વિપક્ષ જ્યારે કોઈપણ નક્કર તથ્યો રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે સંસ્થાઓ પર પ્રશ્નો ઉઠાવવા એ લોકશાહીને નબળી પાડવાનું કૃત્ય છે. ભાજપનો આરોપ છે કે વિપક્ષોને હવે એ વાત પચતી નથી કે જે રાજ્યોમાં તેઓ બોગસ મતદારોના સહારે સત્તા ભોગવતા હતા, ત્યાં હવે તેમની પકડ ઢીલી પડી રહી છે.
શું વિપક્ષની વ્યૂહરચના નિષ્ફળ જઈ રહી છે?
વિપક્ષી ગઠબંધનનું આ પગલું રાજકીય પંડિતો માટે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. શું તેઓ ખરેખર લોકશાહી બચાવવા માંગે છે કે પછી પોતાની રાજકીય આઈડેન્ટિટી બચાવવા માટે ન્યાયતંત્રનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે? જ્યારે તમે અદાલતમાં જાઓ છો, ત્યારે તમારે તથ્યોની જરૂર હોય છે, જ્યારે વિપક્ષ અહીં માત્ર આક્ષેપો અને પત્રોના માધ્યમથી મીડિયા હેડલાઇન્સ મેળવવાનો પ્રયાસ કરતો જોવા મળે છે.
લોકશાહી એ સંવાદની પ્રક્રિયા છે, સંઘર્ષની નહીં. જ્યારે ડૉ. સુધાંશુ ત્રિવેદી જેવા નેતાઓ વિપક્ષના ‘શાસન મોડેલ’ અને ‘વૈચારિક વિરોધાભાસ’ પર પ્રશ્નો ઉઠાવે છે, ત્યારે વિપક્ષે પણ આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે કે તેમની વાત જનતા દ્વારા કેમ સ્વીકારવામાં આવી રહી નથી. ફક્ત પત્રો લખીને કે સંસ્થાઓ સામે આરોપો લગાવીને ચૂંટણી જીતી શકાતી નથી.
ભારતની લોકશાહી ખૂબ જ પરિપક્વ છે અને જનતા સત્યથી પરિચિત છે. આ પત્ર વિવાદ આવનારા સમયમાં વધુ ગંભીર વળાંક લેશે કે કેમ, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે કે, રાજકીય પક્ષોએ બંધારણીય સંસ્થાઓની ગરિમા જાળવી રાખવી એ લોકશાહીના હિતમાં છે.
