ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં મૂકે સુપ્રીમ કોર્ટ, પરંતુ નિયમોનો અમલ નહીં થાય તો કડક પગલાંની ચેતવણી
દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન ફટાકડા ફોડવા અને વધતા વાયુપ્રદૂષણ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વનું વલણ રજૂ કર્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની તરફેણમાં નથી, પરંતુ તેના માટે નક્કી કરાયેલા નિયમોનું યોગ્ય રીતે પાલન થવું જરૂરી છે. જો સરકારી તંત્ર અને પોલીસ નિયમોનો અમલ કરાવવામાં નિષ્ફળ રહેશે, તો કોર્ટને વધુ કડક નિર્ણય લેવા માટે મજબૂર થવું પડી શકે છે.
29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ એમ.એમ. સુંદરેશ અને ન્યાયમૂર્તિ પી.બી. વરાલેની ખંડપીઠે દિલ્હી-એનસીઆરમાં ફટાકડાના ઉપયોગ અને વાયુપ્રદૂષણને લગતી અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન આ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, દિલ્હી સરકાર અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓને સવાલ કર્યો કે અગાઉ આપવામાં આવેલા આદેશોનો જમીન પર કેટલો અમલ થયો છે.
દર વર્ષે આદેશ આપવાનો શું ફાયદો, જો અમલ જ ન થાય?
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું કે દર વર્ષે ફટાકડા અંગે આદેશો આપવામાં આવે છે, પરંતુ અધિકારીઓ તેનો અમલ કરાવવામાં પૂરતી ગંભીરતા દાખવતા નથી. કોર્ટે સવાલ કર્યો કે શું નિયમોના ઉલ્લંઘનને રોકવા માટે ખાસ ટીમો બનાવવામાં આવી હતી? લાઇસન્સ ધરાવતા વેપારીઓની તપાસ થઈ હતી? પ્રતિબંધિત ફટાકડા જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા? કેટલા કેસ નોંધાયા અને કેટલા લોકો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી?
કોર્ટના મતે, માત્ર કાગળ પર નિયમો બનાવવાથી પ્રદૂષણની સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. અધિકારીઓએ મેદાનમાં ઉતરીને તપાસ કરવી અને કાર્યવાહીનું પરિણામ પણ રજૂ કરવું પડશે. ગયા વર્ષે ફટાકડા અંગે અપાયેલી છૂટછાટ પછી નિયમોનો કેટલો અમલ થયો તેની વિગતવાર માહિતી રજૂ ન કરવા બદલ પણ કોર્ટે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
સંપૂર્ણ પ્રતિબંધને બદલે સંતુલિત અભિગમ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે દિવાળી જેવા તહેવારો લોકોની લાગણીઓ અને પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા છે. તેથી ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાથી લોકોની ધાર્મિક અને સામાજિક લાગણીઓને અસર થઈ શકે છે. જોકે, બીજી તરફ ફટાકડાના ધુમાડાથી બાળકો, વૃદ્ધો, બીમાર વ્યક્તિઓ અને અન્ય જીવસૃષ્ટિના સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડી શકે છે.
આથી કોર્ટનો અભિગમ એવો છે કે તહેવારની ઉજવણી અને પર્યાવરણની સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં આવે. કોર્ટના અગાઉના નિર્દેશો અનુસાર, મંજૂર કરાયેલા ગ્રીન ફટાકડાના ઉપયોગ અને ફટાકડા ફોડવાના નક્કી સમયનું પાલન કરાવવું જરૂરી છે. પ્રતિબંધિત ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગ સામે પણ કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
ગ્રીન ફટાકડા અંગે પણ ચિંતા
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટ સમક્ષ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે ગ્રીન ફટાકડાના નામે સામાન્ય અને વધુ પ્રદૂષણ ફેલાવતા ફટાકડા વેચાતા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. તેથી માત્ર વેચાણની મંજૂરી આપવી પૂરતી નથી; ફટાકડા ખરેખર નિર્ધારિત માપદંડો પ્રમાણે બનેલા છે કે નહીં તેની ચકાસણી પણ જરૂરી છે.
કોર્ટે સત્તાવાળાઓને ફટાકડાના ઉપયોગની મંજૂરી હોય તે દિવસોમાં વિશેષ દેખરેખ રાખવા અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય તો યોગ્ય કાર્યવાહી કરવા જણાવ્યું હતું. લોકોને જાગૃત કરવા માટે જાણીતા ખેલાડીઓ અને અન્ય લોકપ્રિય હસ્તીઓની મદદ લેવાનું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું.
પ્રદૂષણ સામે સરકારની જવાબદારી
દિલ્હી સરકાર તરફથી સુનાવણી દરમિયાન શિયાળાની ઋતુમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેના પગલાં અંગે માહિતી આપવામાં આવી હતી. તેમાં જૂનાં વાહનો પર નિયંત્રણ, બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન અને ઓફિસના સમયમાં ફેરફાર જેવા ઉપાયોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે યોજનાઓ રજૂ કરવા કરતાં તેનો વાસ્તવિક અમલ અને તેના પરિણામો વધુ મહત્ત્વનાં છે.
કોર્ટે સત્તાવાળાઓ પાસે નિયમોના અમલમાં થયેલી કામગીરી, પડેલી મુશ્કેલીઓ અને આગળ કયા પગલાં લેવાશે તેની વિગતો માગી છે. ફટાકડા અને વાયુપ્રદૂષણ સંબંધિત મુદ્દે આગામી સુનાવણીમાં વધુ નિર્દેશો આપવામાં આવી શકે છે.
ઉજવણી પણ થાય અને પર્યાવરણ પણ સુરક્ષિત રહે
સુપ્રીમ કોર્ટના વલણનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો હાલનો હેતુ નથી, પરંતુ નિયમોનું કડક પાલન કરાવવું અનિવાર્ય છે. તહેવારોની ઉજવણી દરમિયાન નાગરિકો પણ જવાબદારીપૂર્વક વર્તે, ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવતા મંજૂર ફટાકડાનો જ ઉપયોગ કરે અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદાનું પાલન કરે તે જરૂરી છે.
અંતે, સ્વચ્છ હવા અને જાહેર આરોગ્યની જવાબદારી માત્ર કોર્ટ કે સરકારની નથી. નિયમોનો અમલ કરાવવો તંત્રનું કામ છે, જ્યારે પર્યાવરણની સુરક્ષામાં સહકાર આપવો દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે.
