સુગર લેવલ કંટ્રોલ નથી થતું? કદાચ તમારી આ 5 આદતો છે જવાબદાર, જાણો ડોક્ટરની સલાહ
જ્યારે પણ બ્લડ સુગર (Blood Sugar) અથવા ડાયાબિટીસની વાત આવે છે, ત્યારે આપણું ધ્યાન સીધું મીઠાઈ, કાર્બોહાઈડ્રેટ અથવા ખરાબ ખાનપાન પર જાય છે. ચોક્કસપણે, ખોરાક એ સુગર વધારવાનું મુખ્ય કારણ છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ઘણી વખત હેલ્ધી ડાયટ લેવા છતાં પણ સુગર લેવલ અચાનક વધી જાય છે? ડો. આમિર ખાન જેવા નિષ્ણાતોના મતે, બ્લડ ગ્લુકોઝમાં ઉતાર-ચઢાવ પાછળ માત્ર રસોડું જ જવાબદાર નથી હોતું. આપણા શરીરની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ, માનસિક સ્થિતિ અને બદલાતી જીવનશૈલી પણ એટલી જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ચાલો જાણીએ એવા પાંચ મુખ્ય કારણો વિશે જે ખાવા-પીવા સિવાય તમારા સુગર લેવલને પ્રભાવિત કરે છે.
માનસિક તણાવ અને કોર્ટિસોલ હોર્મોનનો પ્રભાવ
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં ‘સ્ટ્રેસ’ (Stress) એક સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે, પરંતુ તે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે અત્યંત જોખમી છે. જ્યારે આપણે તણાવમાં હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર ‘ફાઈટ ઓર ફ્લાઈટ’ મોડમાં આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં, શરીરની એડ્રિનલ ગ્રંથીઓમાંથી કોર્ટિસોલ નામનો હોર્મોન છૂટો પડે છે, જેને ‘સ્ટ્રેસ હોર્મોન’ પણ કહેવામાં આવે છે.
કોર્ટિસોલનું મુખ્ય કાર્ય શરીરને તાત્કાલિક ઉર્જા આપવાનું છે, જેના માટે તે લીવરમાં સંગ્રહિત ગ્લુકોઝને લોહીમાં મુક્ત કરે છે. પરિણામે, બ્લડ સુગર લેવલ અચાનક વધી જાય છે. આ ઉપરાંત, ઉચ્ચ કોર્ટિસોલ ઇન્સ્યુલિનના કાર્યમાં અવરોધ પેદા કરે છે, જેને કારણે લોહીમાં રહેલી સુગર કોષો સુધી પહોંચી શકતી નથી અને લોહીમાં જ તરતી રહે છે. જો તમે લાંબા સમય સુધી તણાવમાં રહો છો, તો તમારું સુગર લેવલ ક્યારેય નિયંત્રણમાં આવશે નહીં, ભલે તમે ગમે તેટલો પરેજી પાળતા હોવ.
અપૂરતી ઊંઘ અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ
ઘણા લોકો રાત્રે મોડા સુધી જાગતા હોય છે અથવા તેમની ઊંઘ પૂરી થતી નથી. વિજ્ઞાન કહે છે કે ઊંઘનો અભાવ સીધો મેટાબોલિઝમ પર હુમલો કરે છે. જ્યારે તમે યોગ્ય રીતે ઊંઘતા નથી, ત્યારે શરીરની ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ (Insulin Resistance) શક્તિ વધી જાય છે. આનો અર્થ એ છે કે તમારા સ્વાદુપિંડ (Pancreas) દ્વારા બનાવવામાં આવતું ઇન્સ્યુલિન અસરકારક રીતે કામ કરી શકતું નથી.
પરિણામે, ગ્લુકોઝ લોહીમાં લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે અને સુગર લેવલ હાઈ બતાવે છે. જે લોકો સતત ઊંઘની કમીનો સામનો કરે છે, તેમને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. ભલે તમે દિવસભર હેલ્ધી ડાયટ લો, પણ જો રાતની 7-8 કલાકની ઊંઘ અધૂરી હશે, તો સવારનું ફાસ્ટિંગ સુગર લેવલ વધારે આવી શકે છે.
કસરત દરમિયાન સુગરમાં કામચલાઉ વધારો
સામાન્ય રીતે કસરત બ્લડ સુગર ઘટાડવા માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ ક્યારેક તે વિપરીત અસર પણ કરી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે તમે હાઈ-ઇન્ટેન્સિટી ટ્રેનિંગ (HIIT) અથવા ભારે વેઇટ લિફ્ટિંગ કરો છો, ત્યારે સ્નાયુઓને તરત જ મોટી માત્રામાં ઉર્જાની જરૂર પડે છે. આ ઉર્જા પૂરી પાડવા માટે શરીર લોહીમાં વધુ ગ્લુકોઝ છોડે છે.
ઘણીવાર ગ્લુકોઝનું ઉત્પાદન તેની વપરાશ કરતા વધી જાય છે, જેના કારણે કસરત કર્યા પછી તરત જ ચેક કરવામાં આવે તો બ્લડ સુગર લેવલ થોડા સમય માટે વધેલું જોવા મળે છે. જો કે, આ એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે અને કસરત પૂરી થયાના થોડા કલાકોમાં તે આપમેળે સામાન્ય થઈ જાય છે. લાંબા ગાળે કસરત ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટી વધારે છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે સારી છે.
ચેપ, બીમારી અને ઈમ્યુન સિસ્ટમની પ્રતિક્રિયા
જ્યારે આપણું શરીર કોઈ વાયરસ, બેક્ટેરિયા કે ચેપ (Infection) સામે લડી રહ્યું હોય, ત્યારે તેને સામાન્ય કરતા વધુ ઉર્જાની જરૂર પડે છે. ઈમ્યુન સિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે શરીર આપોઆપ લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધારી દે છે જેથી સફેદ રક્તકણો (WBC) બીમારી સામે લડી શકે.
આ જ કારણ છે કે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ જ્યારે બીમાર પડે છે અથવા તેમને કોઈ ઈજા થાય છે, ત્યારે તેમનું સુગર લેવલ અચાનક વધી જાય છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ એક કુદરતી સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. જો કે, બીમારી દરમિયાન સુગર લેવલનું સતત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ કારણ કે હાઈ સુગર રિકવરી પ્રક્રિયાને ધીમી કરી શકે છે.
હોર્મોનલ ફેરફાર: માસિક ધર્મ અને મેનોપોઝ
મહિલાઓમાં બ્લડ સુગરના ઉતાર-ચઢાવમાં હોર્મોન્સ ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. માસિક ધર્મ ચક્ર (Menstrual Cycle) દરમિયાન હોર્મોનલ ફેરફારો, ખાસ કરીને ‘લ્યુટીયલ તબક્કા’ માં જ્યારે પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોનનું સ્તર વધે છે, ત્યારે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ પણ વધે છે. આ સ્થિતિ 10 થી 14 દિવસ સુધી રહી શકે છે અને સુગર લેવલને અસ્થિર બનાવે છે.
તેવી જ રીતે, મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) દરમિયાન જ્યારે એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે, ત્યારે બ્લડ સુગરને નિયંત્રિત કરવું પડકારજનક બની જાય છે. હોર્મોન્સના આ બદલાવને કારણે મહિલાઓને ડાયાબિટીસ મેનેજ કરવામાં વધુ મુશ્કેલી પડી શકે છે. આથી, મહિલાઓએ તેમના પીરિયડ્સ સાયકલ અને સુગર રીડિંગ વચ્ચેના સંબંધને સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.
