બ્રિક્સમાં સામેલ થવા માટે તુર્કીના નવા પ્રયાસો: ભારત સાથે વધતો તણાવ અને ચીનની ભૂમિકા પર એક વિશ્લેષણ
બીજિંગ/અંકારા: બ્રિક્સ (BRICS) જૂથમાં સામેલ થવાની તુર્કીની મહત્વાકાંક્ષા ફરી એકવાર વૈશ્વિક રાજનીતિના કેન્દ્રમાં છે. 2024 માં ઔપચારિક અરજી કરવા છતાં તુર્કીને પૂર્ણ સભ્યપદ મળી શક્યું નહોતું અને તેને માત્ર ‘પાર્ટનર કન્ટ્રી’ (ભાગીદાર દેશ) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો, જેનો તુર્કીએ અત્યાર સુધી સ્વીકાર કર્યો નથી. હવે, બીજિંગમાં નવા રાજદૂતની નિમણૂક સાથે તુર્કીએ તેના રાજદ્વારી પ્રયાસો ફરીથી તેજ કર્યા છે.
ચીનમાં તુર્કીની નવી રાજદ્વારી સક્રિયતા
તુર્કીએ સેલ્કુક ઉનાલ (Selçuk Ünal) ને 1 ઓગસ્ટ 2025 થી ચીનમાં પોતાના નવા રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે. રાજદૂત ઉનાલ, જેઓ અગાઉ નેધરલેન્ડ અને કેનેડામાં રાજદૂત રહી ચૂક્યા છે, તેમણે ચીનની વિકાસ દ્રષ્ટિ અને તેની 15મી પંચવર્ષીય યોજના (2026-30) ના વખાણ કર્યા છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તુર્કી, ચીન સાથે વેપાર, રોકાણ અને બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) દ્વારા પોતાના ‘મિડલ કોરિડોર’ (Middle Corridor) પ્રોજેક્ટને વધુ મજબૂત કરવા માંગે છે. ચીન હાલમાં એશિયામાં તુર્કીનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે.
ભારત બન્યું સૌથી મોટું અવરોધક
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, તુર્કીના પૂર્ણ સભ્યપદના માર્ગમાં ભારત સૌથી મોટો અવરોધ બનીને ઉભર્યું છે. ભારતે કાશ્મીર મુદ્દે તુર્કીના વલણ અને પાકિસ્તાન સાથેના તેના વધતા સૈન્ય સંબંધોને કારણે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
તણાવ ત્યારે વધુ વધ્યો જ્યારે એપ્રિલ 2025 માં કાશ્મીરમાં ભારત-પાકિસ્તાન સંઘર્ષ દરમિયાન તુર્કી પર પાકિસ્તાનને ડ્રોન અને હથિયારો પૂરા પાડવાના આરોપો લાગ્યા. ભારતીય મીડિયા અને અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, તુર્કીએ પાકિસ્તાનને 350 થી વધુ ડ્રોન ઉપલબ્ધ કરાવ્યા હતા. તેના જવાબમાં ભારતે કેટલાક કડક પગલાં લીધા છે:
- તુર્કીની કંપની ‘સેલેબી એરપોર્ટ સર્વિસીસ’ (Celebi Airport Services) ની સુરક્ષા મંજૂરી રોકી દેવામાં આવી.
- ઈન્ડિગો એરલાઈન્સ (IndiGo) એ તુર્કી એરલાઈન્સ સાથેનો પોતાનો લીઝિંગ કરાર રદ કરી દીધો.
- ભારતીય નાગરિકોએ તુર્કીના પ્રવાસનનો બહિષ્કાર કરવાનું શરૂ કર્યું.
ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે બ્રિક્સમાં નવા સભ્યોનો પ્રવેશ સર્વસંમતિ (Unanimous decision) થી થવો જોઈએ, અને ભારત હાલમાં તુર્કીના પક્ષમાં નથી.
નાટો સભ્યપદ અને આંતરિક અવિશ્વાસ
તુર્કી માટે અન્ય એક મોટો પડકાર તેનું નાટો (NATO) સભ્ય હોવું તે છે. બ્રિક્સના ઘણા સભ્યો, ખાસ કરીને રશિયા અને ચીન, એક નાટો સભ્યને પોતાના આર્થિક બ્લોકમાં સામેલ કરવા અંગે શંકા ધરાવે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રપતિ એર્દોઆનની ‘મલ્ટી-એલાઈનમેન્ટ’ નીતિ, જેમાં તેઓ પશ્ચિમ અને પૂર્વ બંને સાથે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, તે બ્રિક્સની અંદર અવિશ્વાસ પેદા કરી રહી છે.
આગામી માર્ગ
તુર્કી બ્રિક્સને પશ્ચિમી દેશો પરની તેની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને વૈશ્વિક સ્તરે ‘સુપરપાવર’ બનવાના સાધન તરીકે જુએ છે. જોકે, જ્યાં સુધી ભારત સાથેના તેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સુધારો નહીં થાય અને નાટો સાથેના તેના સંબંધો પર બ્રિક્સ દેશોની શંકા દૂર નહીં થાય, ત્યાં સુધી પૂર્ણ સભ્યપદનું લક્ષ્ય મુશ્કેલ બની રહેશે.
રાજદૂત ઉનાલે આવતા વર્ષે (2026) ચીન અને તુર્કી વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોની 55મી વર્ષગાંઠને સંબંધો ગાઢ કરવાની તક તરીકે ગણાવી છે, પરંતુ બ્રિક્સના ટેબલ પર તુર્કીને સ્થાન મળશે કે કેમ તે હજુ પણ એક મોટો પ્રશ્ન છે.
