નવો નકશો, જૂનો વિવાદ: સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો ઐતિહાસિક નિર્ણય, અમેરિકાનો વિરોધ અને ભારતનું મુત્સદ્દી વલણ
દાયકાઓથી આપણે શાળાઓ, ભૂગોળના પુસ્તકો અને ડિજિટલ નેવિગેશનમાં જે વિશ્વનો નકશો જોતા આવ્યા છીએ, તે ટૂંક સમયમાં બદલાઈ શકે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) એ તાજેતરમાં ‘Correct the Map’ (નકશો સુધારો) નામનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પૃથ્વીના વિવિધ દેશો અને ખંડોના વાસ્તવિક વિસ્તાર (ક્ષેત્રફળ)ને વૈશ્વિક નકશા પર યોગ્ય પ્રમાણમાં દર્શાવવાનો છે.
આ મતદાનમાં વિશ્વના 164 દેશોએ પ્રસ્તાવના પક્ષમાં મતદાન કર્યું હતું, જ્યારે વિશ્વની સૌથી મોટી સત્તા ગણાતા અમેરિકાએ તેનો એકમાત્ર વિરોધ દર્શાવ્યો હતો. છ દેશોએ મતદાનથી દૂર રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. આ તમામ ઘટનાક્રમ વચ્ચે ભારતે મુત્સદ્દીગીરી અને વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવીને પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું છે.
મર્કેટર પ્રોજેક્શન: 500 વર્ષ જૂની ભૂલ જેને આપણે સત્ય માનતા રહ્યા
હાલમાં સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતો નકશો ‘મર્કેટર પ્રોજેક્શન’ (Mercator Projection) તરીકે ઓળખાય છે. આ નકશો 16મી સદીમાં, વર્ષ 1569માં ફ્લેમિશ ભૂગોળવેત્તા ગેરાર્ડસ મર્કેટર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે આ નકશાનો મુખ્ય હેતુ સમુદ્રી માર્ગો પર વહાણવટું (Navigation) સરળ બનાવવાનો હતો, કારણ કે તેમાં હોકાયંત્રની દિશાઓ સીધી રેખામાં દર્શાવવામાં આવી હતી.
જોકે, ગોળાકાર પૃથ્વીને સપાટ કાગળ પર દર્શાવવાની આ ટેકનિકમાં એક બહુ મોટી ક્ષતિ રહી ગઈ હતી. મર્કેટર નકશામાં વિષુવવૃત્ત (Equator)થી જેમ જેમ ઉત્તર કે દક્ષિણ ધ્રુવો તરફ જઈએ, તેમ તેમ જમીનનો વિસ્તાર વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણો મોટો દેખાવા લાગે છે.
ગ્રીનલેન્ડ વિરુદ્ધ આફ્રિકા: મર્કેટર નકશા પર ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકા ખંડ લગભગ એક સરખા કદના દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આફ્રિકા ખંડ ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણો મોટો છે.
યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા: આ નકશામાં ઉત્તરીય ગોળાર્ધના દેશો (જેમ કે યુરોપ અને કેનેડા) કદમાં ખૂબ જ વિશાળ દેખાય છે, જ્યારે વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલા એશિયા, આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાના દેશો સરખામણીમાં નાના દેખાય છે.
આ ભૌગોલિક અસમાનતાને કારણે દાયકાઓથી એવો માનસિક પ્રભાવ ઊભો થયો હતો કે ધનિક અને ઉત્તરીય દેશો વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ પણ ખૂબ મોટા અને શક્તિશાળી છે, જ્યારે વિકાસશીલ દક્ષિણ દેશો નાના છે.
UNમાં ‘Correct the Map’ પ્રસ્તાવ: કોણે રજૂ કર્યો અને શું થયો નિર્ણય?
આ નકશાકીય અસમાનતા અને વિકૃતિને દૂર કરવા માટે પશ્ચિમ આફ્રિકાના દેશ ‘ટોગો’ (Togo) દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ‘Correct the Map’ પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવને આફ્રિકન યુનિયનના તમામ સભ્ય દેશોએ પૂર્ણ સમર્થન આપ્યું હતું. બ્રિટન અને ફ્રાન્સ જેવા અગ્રણી યુરોપીય દેશોએ પણ પ્રસ્તાવની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું.
જોકે, અમેરિકાએ આ પ્રસ્તાવનો આકરો વિરોધ કર્યો હતો અને તેની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. અમેરિકાનું માનવું છે કે દરિયાઈ સુરક્ષા અને વર્તમાન ગ્લોબલ નેવિગેશન સિસ્ટમમાં મર્કેટર નકશો જ સૌથી વધુ વ્યવહારુ છે, અને નકશા બદલવાથી વૈશ્વિક સ્તરે ટેકનિકલ ગૂંચવણો ઊભી થઈ શકે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે UNGAનો આ નિર્ણય કાનૂની રીતે તમામ દેશો માટે બાધ્યકારી (Binding) નથી. પરંતુ વૈશ્વિક સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક પાઠ્યપુસ્તકો અને નકશા બનાવતી સંસ્થાઓ માટે આ નિર્ણય એક નવી દિશા નક્કી કરશે.
ભારતનું આકરા અને મધ્યમ માર્ગીય વલણ: રઘૂ પુરીનું નિવેદન
ભારતે આ પ્રસ્તાવના પક્ષમાં મતદાન કરીને વૈશ્વિક અસમાનતા દૂર કરવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપ્યું છે. પરંતુ મતદાન બાદ ભારતીય રાજદ્વારી રઘૂ પુરીએ ભારતનો દ્રષ્ટિકોણ સ્પષ્ટ કરતાં એક મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું હતું.
ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
કોઈ ચોક્કસ નકશાનો સ્વીકાર નહીં: ભારતનું સમર્થન માત્ર જમીનના સાચા ક્ષેત્રફળને દર્શાવવાની વિચારધારા માટે છે. ભારતે ‘Equal Earth Projection’ કે અન્ય કોઈ એક ચોક્કસ મોડેલને એકમાત્ર સાચો નકશો માન્યો નથી.
પસંદગીની સ્વતંત્રતા: રાષ્ટ્ર સંસ્થાઓ, સંશોધકો અને નકશાકારો (Cartographers) પર કોઈ એક મોડેલ પરાણે ઠોપી બેસાડવું જોઈએ નહીં. વિવિધ જરૂરિયાતો મુજબ યોગ્ય પ્રોજેક્શન પસંદ કરવાની દરેક દેશને સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.
સાચો દ્રષ્ટિકોણ જરૂરી: ભૂતકાળના નકશાઓને કારણે નિર્માણ પામેલી ભૌગોલિક ગેરસમજો દૂર થાય અને વિશ્વના દેશોનું સાચું કદ લોકો સામે આવે તે સમયની માંગ છે.
Equal Earth Projection શું છે?
મર્કેટર પ્રોજેક્શનના વિકલ્પ તરીકે ‘Equal Earth Projection’ ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ રહ્યું છે. આ નકશો 2018માં ભૌગોલિક નિષ્ણાતો દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય હેતુ તમામ ખંડો અને દેશોના જમીની વિસ્તારને તેમના વાસ્તવિક પ્રમાણમાં (Equal Area) દર્શાવવાનો છે.
આ મોડેલમાં આફ્રિકા, એશિયા અને દક્ષિણ અમેરિકા જેવા ખંડો તેમના સાચા અને વિશાળ કદમાં નજરે પડે છે. આ નકશો દ્રશ્ય સંતુલન જાળવી રાખે છે અને પૃથ્વીના ગોળાકાર સ્વરૂપને સપાટ સપાટી પર દર્શાવવામાં અન્ય નકશાઓ કરતાં વધુ સચોટ માનવામાં આવે છે.
ભૌગોલિક જ્ઞાન અને વૈશ્વિક રાજનીતિ પર તેની અસર
નકશા માત્ર ભૂગોળ દર્શાવવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક માનસિકતા અને નકશા-રાજનીતિ (Cartographic Politics) સાથે પણ ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે. જ્યારે કોઈ દેશ કે ખંડ નકશા પર સતત નાનો દેખાય છે, ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે તેની આર્થિક અને ભૌગોલિક ક્ષમતાઓને પણ ઓછી આંકવામાં આવે છે.
UNનો આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં શાળાના પાઠ્યપુસ્તકો, ડિજિટલ મેપ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ઉપયોગમાં લેવાતા વિશ્વના ચિત્રને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે. ભલે અમેરિકાએ તેનો વિરોધ કર્યો હોય, પરંતુ ભારત સહિત 164 દેશોના સમર્થનથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે હવે વિશ્વ પોતાની સાચી ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા જોવા માટે તૈયાર છે.
