મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધનો વંટોળ: ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર તેની અસર
વર્ષ ૨૦૨૬ની ૧૨ માર્ચની તારીખ મધ્ય પૂર્વના ઈતિહાસમાં એક અત્યંત કાળો દિવસ બનીને ઉતરી છે. ફેબ્રુઆરીના અંતથી શરૂ થયેલા આ યુદ્ધે હવે એક એવું વળાંક લીધું છે જેની અસર માત્ર પ્રાદેશિક નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર પડી રહી છે. તાજેતરમાં ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લા મોજતબા ખમેનીના નિવેદને આ પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવી દીધી છે. ઇઝરાયેલ અને અમેરિકા સામેના આ સંઘર્ષમાં હવે એવા સંકેતો મળી રહ્યા છે કે આ યુદ્ધ લાંબા ગાળાની આર્થિક લડાઈમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે.
હર્મુઝની સામુદ્રધુની: વિશ્વની જીવનરેખા પર ખતરો
અયાતુલ્લા મોજતબા ખમેનીએ તેમના પ્રથમ સત્તાવાર નિર્દેશમાં ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) ને વધુ હથિયારબદ્ધ કરવાના આદેશ આપ્યા છે. વિશ્વનું લગભગ ૨૦ ટકાથી વધુ તેલ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે, જેને વિશ્વની “તેલની ધમની” માનવામાં આવે છે. ખમેનીના આ આદેશનો સીધો અર્થ એ છે કે ઈરાન હવે વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠાને બંધક બનાવી રહ્યું છે. આ વ્યૂહાત્મક નિર્ણયે માત્ર તેલના ભાવમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારમાં પણ ભારે અનિશ્ચિતતા ઊભી કરી છે.
ઈરાન દ્વારા આપવામાં આવેલી આ ચેતવણી કે જો યુદ્ધના વળતરની ચૂકવણી નહીં કરવામાં આવે તો તેઓ અમેરિકાની સંપત્તિઓ જપ્ત કરશે, તે આ યુદ્ધને ‘આર્થિક ઘસારો’ (Economic Attrition) ની સ્થિતિમાં લઈ જાય છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સામે સીધા યુદ્ધ મેદાનમાં ઉતરવાને બદલે ઈરાન હવે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને નિશાન બનાવી રહ્યું છે, જે એક વધુ ખતરનાક રણનીતિ છે.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તોતિંગ ઉછાળો અને અર્થવ્યવસ્થા પર અસર
યુદ્ધની આ ગરમી વચ્ચે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં ૯ ટકાનો તોતિંગ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેના કારણે તે હવે ૧૦૦ ડોલર પ્રતિ બેરલની સપાટીને ઓળંગી ગયું છે. ઈરાક, યુએઈ, બહેરીન અને કુવૈતના તેલ ટર્મિનલ્સ પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓ થવાને કારણે ત્યાં કામગીરી સંપૂર્ણપણે ઠપ્પ થઈ ગઈ છે. આ ઘટનાક્રમનો અર્થ એ છે કે વૈશ્વિક બજારમાં તેલની અછત સર્જાશે, જેનું પરિણામ સામાન્ય નાગરિકોએ વધતી મોંઘવારીના સ્વરૂપમાં ભોગવવું પડશે.
અમેરિકી અધિકારીઓએ જે ‘ટૂંકા ગાળાની પીડા’ (Short-term pain) ની આગાહી કરી હતી, તે હવે વૈશ્વિક વાસ્તવિકતા બની રહી છે. ખાદ્ય પદાર્થોથી લઈને પરિવહન ખર્ચ સુધી, દરેક વસ્તુ મોંઘી થવાની આશંકા છે. આ માત્ર લશ્કરી સંઘર્ષ નથી, પરંતુ આ એક એવી આર્થિક નાકાબંધી છે જેણે પશ્ચિમી દેશો અને એશિયન અર્થતંત્રોને પણ હચમચાવી દીધા છે.
યુએસ મિલિટરીનું સંકટ: આકાશી મિશન પર અસર
આ યુદ્ધની વચ્ચે અમેરિકી સેના માટે એક મોટો ફટકો પડ્યો છે. ઈરાકમાં અમેરિકાનું રિફ્યુઅલિંગ પ્લેન (KC-135) ક્રેશ થયું છે. ૧૯૫૦ અને ૬૦ના દાયકામાં બનેલું આ બોઈંગનું વિમાન અમેરિકી વાયુસેનાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. મધ્ય પૂર્વ જેવા વિશાળ વિસ્તારમાં, જ્યાં અંતર ખૂબ વધારે છે, ત્યાં આ વિમાનો જ અન્ય ફાઈટર જેટ્સને હવામાં જ ઈંધણ પૂરું પાડીને તેમને લાંબા મિશન પૂરા કરવામાં મદદ કરે છે.
આ વિમાનનું દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થવું એ અમેરિકા માટે માત્ર લશ્કરી સાધનોનું નુકસાન નથી, પરંતુ તેમની કાર્યક્ષમતા પર પણ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે. બચાવ કામગીરી હાલમાં યુદ્ધની ગંભીર પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે ચાલી રહી છે, પરંતુ આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે યુદ્ધમાં દરેક સેકન્ડ અને દરેક સંસાધન કેટલું મૂલ્યવાન છે.
ભવિષ્યની સ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા
આજની સ્થિતિ જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશા ઓછી થઈ રહી છે. ઈરાન દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી આક્રમક નીતિ અને બીજી તરફ ઈઝરાયેલની સુરક્ષા વ્યવસ્થા વચ્ચેનું આ યુદ્ધ અટકે તેવા કોઈ ચિહ્નો દેખાતા નથી. યુએઈ, કુવૈત અને બહેરીન જેવા દેશો પરના ડ્રોન હુમલા દર્શાવે છે કે સંઘર્ષ હવે અગાઉના કલ્પના કરતાં પણ વધુ વિસ્તૃત અને ભયાનક બની ગયો છે.
વૈશ્વિક નેતાઓ હવે આર્થિક પતન રોકવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો કરી રહ્યા છે, પરંતુ ખમેનીના કડક વલણ અને તેલના ભાવમાં થયેલો વિસ્ફોટક વધારો એ સંકેત આપે છે કે વિશ્વ એક અત્યંત મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આવનારા દિવસોમાં આ સંઘર્ષ કેવી રીતે વળાંક લેશે તે જોવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે, કારણ કે આ યુદ્ધની અસર માત્ર સૈનિકો પર જ નહીં, પરંતુ વિશ્વભરના દરેક રસોડા અને ખિસ્સા પર સીધી રીતે પડી રહી છે.
