ડાયટ કે કસરત? ઝડપથી વજન ઘટાડવા માટે શું છે સૌથી વધુ અસરકારક? જાણો નિષ્ણાતોનો મત
આજના આધુનિક યુગમાં વધતું જતું વજન અને મેદસ્વીપણું એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. ખાવા-પીવાની અનિયમિત આદતો અને બેઠાડુ જીવનશૈલીને કારણે લોકો મોટાપાનો શિકાર બની રહ્યા છે. જ્યારે વજન ઘટાડવાની વાત આવે છે, ત્યારે લોકોના મનમાં હંમેશા એક મોટો પ્રશ્ન હોય છે: “વધારે વજન ઘટાડવા માટે શું કરવું જોઈએ – કડક ડાયટ ફોલો કરવું જોઈએ કે પછી જીમમાં જઈને કલાકો સુધી પરસેવો પાડવો જોઈએ?”
ગ્રેટર નોઈડાની શારદા હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ (ઈન્ટરનલ મેડિસિન) ડૉ. શ્રેય શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા અનુસાર, વજન ઘટાડવા માટે કોઈ એક પદ્ધતિ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે આહાર અને વ્યાયામનું યોગ્ય સંતુલન હોવું અનિવાર્ય છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ બંને પાસાઓ આપણા શરીર પર કેવી રીતે કામ કરે છે.
વજન ઘટાડવામાં આહાર (Diet) ની મુખ્ય ભૂમિકા
કે વજન ઘટાડવાની મુસાફરીમાં ૭૦% થી ૮૦% ફાળો તમારા આહારનો હોય છે. જો તમે કલાકો સુધી કસરત કરો છો પરંતુ તમારો ખોરાક અનિયંત્રિત છે, તો વજન ઘટાડવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.
વજન ઘટાડવાનો મૂળ મંત્ર ‘કેલરી ડેફિસિટ’ (Calorie Deficit) છે. આનો અર્થ એ છે કે તમે દિવસ દરમિયાન જેટલી કેલરી વાપરો છો, તેના કરતા ઓછી કેલરી ખોરાક દ્વારા લેવી જોઈએ. જ્યારે શરીરને પૂરતી કેલરી મળતી નથી, ત્યારે તે શરીરમાં જમા થયેલી ચરબીનો ઊર્જા તરીકે ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે, જેનાથી વજન ઘટે છે.
કેવો હોવો જોઈએ તમારો ડાયટ પ્લાન?
- હાઈ પ્રોટીન: પ્રોટીન લાંબા સમય સુધી પેટ ભરેલું રાખે છે અને સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે.
- લો કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ: ખાંડ અને મેંદા જેવી વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ.
- ફાઈબરયુક્ત ખોરાક: લીલા શાકભાજી અને ફળો પાચનમાં મદદ કરે છે અને ભૂખ ઓછી કરે છે.
- હાઇડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવાથી મેટાબોલિઝમ સુધરે છે.
- કસરત: શરીરને આકાર અને સ્ફૂર્તિ આપવા માટે જરૂરી
ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર ડાયટ કરવાથી વજન ઉતરી જશે, પરંતુ અહીં કસરતની ભૂમિકા મહત્વની બની જાય છે. કસરત માત્ર કેલરી બર્ન કરવા માટે જ નથી, પણ તે શરીરને સક્રિય અને સુડોળ રાખવા માટે જરૂરી છે.
કસરતના પ્રકારો અને તેના ફાયદા:
૧. કાર્ડિયો એક્સરસાઇઝ: દોડવું, સાઇકલિંગ, સ્વિમિંગ કે ઝડપથી ચાલવાથી હૃદયના ધબકારા વધે છે અને ઝડપથી કેલરી બર્ન થાય છે.
૨. સ્ટ્રેન્થ ટ્રેઈનિંગ: વજન ઉપાડવાની કસરતો કરવાથી શરીરમાં મસલ્સ (સ્નાયુઓ) વધે છે. સ્નાયુઓ જેટલા વધારે હશે, તમારો મેટાબોલિક રેટ એટલો જ ઉંચો રહેશે, એટલે કે તમે આરામ કરતા હોવ ત્યારે પણ તમારું શરીર કેલરી બર્ન કરતું રહેશે.
જો તમે ફક્ત ડાયટ કરો છો અને કસરત નથી કરતા, તો વજન તો ઘટશે પણ તમારી ત્વચા ઢીલી પડી શકે છે અને શરીરમાં નબળાઈ અનુભવાઈ શકે છે.
ડાયટ અને કસરતનું સંતુલન કેમ જરૂરી છે?
એક્સપર્ટ્સના મતે, આહાર અને વ્યાયામ એક સિક્કાની બે બાજુઓ છે. ઝડપી અને તંદુરસ્ત પરિણામો મેળવવા માટે આ બંને વચ્ચે ૮૦:૨૦ નો ગુણોત્તર હોવો જોઈએ. એટલે કે ૮૦% ધ્યાન તમારા ખોરાક પર અને ૨૦% ધ્યાન શારીરિક પ્રવૃત્તિ પર.
સંતુલન જાળવવાના ફાયદા:
- લાંબાગાળાના પરિણામો: જો તમે માત્ર ડાયટ કરીને વજન ઘટાડો છો, તો ડાયટ છોડતાની સાથે જ વજન ફરી વધી શકે છે. પરંતુ કસરત સાથે વજન ઘટાડવાથી તે લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણમાં રહે છે.
- માનસિક સ્વાસ્થ્ય: કસરત કરવાથી શરીરમાં ‘એન્ડોર્ફિન’ નામના હેપ્પી હોર્મોન્સ રિલીઝ થાય છે, જે તણાવ ઘટાડે છે.
- મેટાબોલિઝમમાં સુધારો: યોગ્ય આહાર શરીરને પોષણ આપે છે અને કસરત પાચનતંત્રને મજબૂત બનાવે છે.
