ઈરાન દ્વારા અચાનક ‘નો-ફ્લાય ઝોન’ જાહેર: વૈશ્વિક ફ્લાઈટ્સમાં મચ્યો હડકંપ અને ઘેરાતો તણાવ
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવ વચ્ચે, ઈરાની સત્તાવાળાઓએ કોઈ પણ પૂર્વ સ્પષ્ટતા વિના અચાનક 5 કલાક માટે પોતાનું હવાઈ ક્ષેત્ર વાણિજ્યિક ઉડ્ડયનો માટે બંધ કરી દીધું, જેને ‘નો-ફ્લાય ઝોન’ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અચાનક નિર્ણયને કારણે વિશ્વભરની એરલાઈન્સને તેમના રૂટ બદલવા (reroute) પડ્યા છે અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં અનિશ્ચિતતાની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
ઈરાનનું હવાઈ ક્ષેત્ર વિશ્વ માટે શા માટે મહત્વનું છે?
ઈરાનનું હવાઈ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક નાગરિક ઉડ્ડયન માટે અત્યંત મહત્વનું છે કારણ કે તે યુરોપ અને એશિયાને જોડતા સૌથી વ્યસ્ત ‘ઈસ્ટ-વેસ્ટ’ હવાઈ માર્ગ પર આવેલું છે. તે યુરોપથી દક્ષિણ એશિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા વચ્ચેનો સૌથી સીધો અને ટૂંકો રસ્તો પૂરો પાડે છે.
હવાઈ ક્ષેત્ર બંધ થવાને કારણે એરલાઈન્સને હવે સાઉદી અરેબિયા, ઇજિપ્ત અથવા કેસ્પિયન સમુદ્ર પરથી લાંબા રસ્તાઓનો ઉપયોગ કરવો પડી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વૈકલ્પિક માર્ગોને કારણે મુસાફરીનો સમય કલાકો સુધી વધી જાય છે અને ઈંધણના ખર્ચમાં અંદાજે 9-15% નો વધારો થાય છે. પરિણામે, હવાઈ ભાડામાં 25-30% સુધીનો વધારો થવાની સંભાવના છે.
ભારતીય એરલાઈન્સ પર અસર
ઈરાનના આ નિર્ણયની સીધી અસર ભારતીય એરલાઈન્સ પર પણ પડી છે. ઈન્ડિગો અને એર ઈન્ડિયા જેવી કંપનીઓએ જાણ કરી છે કે તેમની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ્સ પ્રભાવિત થઈ છે અને તેમને વૈકલ્પિક માર્ગોનો ઉપયોગ કરવો પડી રહ્યો છે, જેનાથી વિલંબ થવાની શક્યતા છે. લાઈવ ટ્રેકિંગ ડેટા મુજબ, ઈન્ડિગોની એક ફ્લાઈટ (6E1808) હવાઈ ક્ષેત્ર બંધ થવાના થોડી મિનિટો પહેલા જ ઈરાન પરથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થઈ હતી.
‘નો-ફ્લાય ઝોન’ શું છે અને તેના નિયમો?
‘નો-ફ્લાય ઝોન’ (NFZ) એટલે એવું હવાઈ ક્ષેત્ર જ્યાં વિમાનોની ઉડાન પર પ્રતિબંધ હોય છે. 1944ના શિકાગો કન્વેન્શન મુજબ, દરેક દેશને તેના પ્રદેશની ઉપરના હવાઈ ક્ષેત્ર પર સંપૂર્ણ અને અનન્ય સાર્વભૌમત્વ (exclusive sovereignty) પ્રાપ્ત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ હેઠળ, કોઈપણ દેશ સૈન્ય જરૂરિયાત અથવા જાહેર સુરક્ષા માટે ઉડ્ડયનો પ્રતિબંધિત કરી શકે છે.
આ વિસ્તારની સુરક્ષા માટે રડાર અને સૈન્ય પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો કોઈ વિમાન નિર્દેશોનું પાલન ન કરે, તો સૈન્ય જેટ તેને ચેતવણી આપે છે અથવા તેને જમીન પર ઉતારવા માટે મજબૂર કરે છે, અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં તેને તોડી પાડવાનો પણ અધિકાર હોય છે.
ભૂતકાળની ભૂલો અને સુરક્ષા જોખમ
વિમાનન કંપનીઓ ઈરાનના હવાઈ ક્ષેત્રને લઈને વિશેષ સાવધ છે. તેનું મુખ્ય કારણ જાન્યુઆરી 2020ની દુખદ ઘટના છે, જ્યારે ઈરાને ભૂલથી યુક્રેન ઈન્ટરનેશનલ એરલાઈન્સની ફ્લાઈટ PS752 ને દુશ્મનનું લક્ષ્ય સમજીને મિસાઈલથી તોડી પાડ્યું હતું, જેમાં 176 નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.
આ ઉપરાંત, વર્તમાન સંઘર્ષને કારણે વીમા ખર્ચ (war-risk insurance premiums) માં પણ 10% થી 30% સુધીનો મોટો વધારો થયો છે. અમેરિકા, જર્મની અને બ્રિટન જેવા અનેક દેશોએ અગાઉથી જ તેમના ઓપરેટરોને ઈરાની હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ ન કરવા અથવા અત્યંત સાવધાની રાખવાની સલાહ આપી છે.
ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા
જોકે 5 કલાક પછી હવાઈ ક્ષેત્ર ફરીથી ખોલી દેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તણાવ ઓછો થયો નથી. અમેરિકાએ સંકેત આપ્યો છે કે તે પરિસ્થિતિ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાનમાં આંતરિક વિરોધ પ્રદર્શનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચેતવણીઓને કારણે સ્થિતિ હજુ પણ સંવેદનશીલ બનેલી છે. મુસાફરોને સલાહ આપવામાં આવી છે કે તેઓ તેમની ફ્લાઈટ્સની સ્થિતિ તપાસતા રહે અને સંભવિત વિલંબ માટે તૈયાર રહે.
