તુર્કી NATO સભ્ય હોવા છતાં પાકિસ્તાન-સાઉદી સાથેના સંરક્ષણ કરારમાં કેમ જોડાયું? જાણો ‘મક્કા એગ્રીમેન્ટ’ની સંપૂર્ણ વિગતો અને ભારત પર અસર
મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં સતત વધી રહેલા તણાવ, ઈઝરાયેલ-ઈરાન વચ્ચેના સંભવિત યુદ્ધ અને ક્ષેત્રમાં સર્જાયેલી અસ્થિરતા વચ્ચે ત્રણ મોટા મુસ્લિમ દેશો—સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાને એક ઐતિહાસિક અને આશ્ચર્યજનક રક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. સાઉદી અરેબિયાના પવિત્ર શહેર મક્કા ખાતે ‘મક્કા જોઈન્ટ ડિટરન્સ એગ્રીમેન્ટ’ (Mecca Joint Deterrence Agreement) પર સત્તાવાર મુહર મારવામાં આવી છે.
આ કરાર પર તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોગન, સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફે હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરારની સૌથી ખાસ અને ચર્ચાસ્પદ બાબત તેની એક મુખ્ય શરત છે, જે ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (NATO) ની યાદ અપાવે છે: “કોઈ એક દેશ પર થયેલો સશસ્ત્ર સૈન્ય હુમલો, ત્રણેય દેશો પર થયેલો હુમલો ગણવામાં આવશે.”
તુર્કી NATO નું સભ્ય હોવા છતાં આ કરારમાં કેમ જોડાયું?
તુર્કી પહેલાથી જ NATO નું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સભ્ય છે અને તેની પાસે નાટો સંગઠનમાં અમેરિકા પછી બીજા નંબરની સૌથી મોટી સેના છે. આવી સ્થિતિમાં તુર્કીનું આ નવા પ્રાદેશિક સૈન્ય કરારમાં જોડાણ થવું વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અનેક પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે તુર્કીના આ પગલાં પાછળ કેટલાંક મુખ્ય વ્યૂહાત્મક કારણો જવાબદાર છે:
1. અમેરિકા પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ
તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા બંને દેશો હવે પોતાની સુરક્ષા માટે સંપૂર્ણપણે અમેરિકા પર નિર્ભર રહેવા માંગતા નથી. ઇઝરાયેલ-ઇરાન સંઘર્ષ અને યુએસની બદલાતી વિદેશ નીતિઓને કારણે ખાડી દેશોનો અમેરિકી સુરક્ષા છત્ર પરથી વિશ્વાસ ડગમગ્યો છે.
2. વિકલ્પ તરીકે નવું સેફ્ટી નેટવર્ક
જો ભવિષ્યમાં નાટો નબળું પડે અથવા પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો વણસે, તો તુર્કી પોતાના માટે એક વૈકલ્પિક સુરક્ષા માળખું (Alternative Security Architecture) તૈયાર કરવા માંગે છે. આ સિવાય એર્દોગન મુસ્લિમ જગતમાં તુર્કીનું વર્ચસ્વ અને કૂટનીતિક તાકાત મજબૂત કરવાનો સતત પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
3. સંરક્ષણ ઉદ્યોગ અને શસ્ત્રોનું વેચાણ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તુર્કીનો ડિફેન્સ ઈન્ડસ્ટ્રી (ખાસ કરીને ડ્રોન ટેકનોલોજી અને એડવાન્સ હથિયારો) ખૂબ જ ઝડપથી વિકસ્યો છે. સાઉદી અરેબિયા હથિયારોનો મોટો ખરીદદાર દેશ છે, જે હવે અમેરિકા પરથી પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડીને તુર્કી પાસેથી શસ્ત્રો ખરીદવા અને પોતાના દેશમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ વધારવા માંગે છે.
4. પરમાણુ ક્ષમતાનું સંતુલન (Nuclear Deterrence)
અરબ અને ખાડી દેશો પાસે અઢળક પૈસા અને આધુનિક હથિયારો છે, પરંતુ તેમની પાસે પરમાણુ તાકાત નથી. બીજી તરફ, મધ્ય પૂર્વમાં ઇઝરાયેલ પાસે પરમાણુ ક્ષમતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આથી, પાકિસ્તાન (જે વિશ્વનો એકમાત્ર પરમાણુ બોમ્બ ધરાવતો મુસ્લિમ દેશ છે) ને સાથે રાખીને તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા પ્રદેશમાં એક સંતુલન ઊભું કરવા માંગે છે.
‘મક્કા એગ્રીમેન્ટ’ હેઠળ શું-શું સામેલ છે?
આ કરાર માત્ર એકબીજાને સૈન્ય મદદ કરવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ત્રણેય દેશોની અલગ-અલગ શક્તિઓનો એક સમન્વય છે:
સાઉદી અરેબિયા: વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ નિકાસકાર દેશ, જેની પાસે અપરંપરાગત આર્થિક તાકાત અને વૈશ્વિક રાજદ્વારી પ્રભાવ છે.
તુર્કી: નાટોની બીજી સૌથી મોટી સેના અને અત્યાધુનિક સંરક્ષણ-ઔદ્યોગિક ક્ષમતા.
પાકિસ્તાન: પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતો દેશ અને તેની પાસે અનુભવી તથા મોટી સેના છે.
આ ત્રિપક્ષીય સમજૂતી હેઠળ ત્રણેય દેશો વચ્ચે ગુપ્તચર માહિતી (Intelligence Sharing) ની આપ-લે, સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સંયુક્ત સહયોગ અને આતંકવાદ સામે લડવા માટે એકીકૃત વ્યૂહરચના બનાવવા પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
શું આ ખરેખર ‘ઇસ્લામિક નાટો’ છે?
જોકે વિશ્લેષકો આ કરારને ‘નાટો-સ્ટાઇલ’ કરાર ગણાવી રહ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં તે નાટો જેટલું મજબૂત કે સંગઠિત નથી. નાટોના આર્ટિકલ 5 ની જેમ આમાં પણ “એક પર હુમલો, બધા પર હુમલો” નો નિયમ છે, પરંતુ નાટો પાસે દાયકાઓ જૂનું મિલિટરી પ્લાનિંગ, કાયમી કમાન્ડ સ્ટ્રક્ચર અને સુનિશ્ચિત ઓપરેશનલ સિસ્ટમ છે. મક્કા કરારમાં હજુ સુધી એ સ્પષ્ટ નથી કે કોઈ હુમલાની સ્થિતિમાં કયો દેશ કેટલી અને કેવા પ્રકારની સૈન્ય ટુકડીઓ મોકલશે.
આ કરાર અત્યારે જ કેમ અસ્તિત્વમાં આવ્યો?
આ કરાર માટેની પડદા પાછળની વાટાઘાટો 7 ઓક્ટોબર 2023 ના રોજ ઇઝરાયેલ પર હમાસના હુમલા અને ત્યારબાદ ગાઝામાં શરૂ થયેલા યુદ્ધ પછી ઝડપી બની હતી. તાજેતરમાં અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઇરાન વચ્ચે વધેલા સીધા સંઘર્ષે આ પ્રક્રિયાને આખરી ઓપ આપ્યો હતો. સાઉદી અરેબિયા, જે પોતાના દેશમાં અમેરિકી સૈન્ય મથકો ધરાવે છે, તેને યમનના હુથી બળવાખોરો અને ઈરાન સમર્થિત જૂથો તરફથી સતત હુમલાનો ભય રહે છે.
ઇરાન, ઇઝરાયેલ અને ભારત પર આની શું અસર પડશે?
ઈરાનની પ્રતિક્રિયા: ઈરાન સરકારે આ અંગે કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આપ્યું નથી, પરંતુ ઈરાની સાંસદ ઈબ્રાહિમ રેઝાઈએ કટાક્ષ કરતા કહ્યું હતું કે, સાઉદી અરેબિયાએ સમજવું જોઈએ કે કાગળના કરારો સુરક્ષા આપી શકતા નથી. તેમણે બીજા પાસે સુરક્ષાની ભીખ માંગવાને બદલે પોતાની નીતિઓ સુધારવી જોઈએ.
ઈઝરાયેલનો દ્રષ્ટિકોણ: ઈઝરાયેલી વડાપ્રધાન નેતન્યાહુના કાર્યાલયે આ અંગે મૌન જાળવ્યું છે. જોકે, ભૂતપૂર્વ ઈઝરાયેલી વડાપ્રધાન નફતાલી બેનેટે અગાઉ આરોપ લગાવ્યો હતો કે તુર્કી નવું ઈરાન બની રહ્યું છે અને ખાડી દેશોને ઈઝરાયેલ સામે ભડકાવી રહ્યું છે.
ભારત માટે ચિંતાનો વિષય: આ ઘટનાક્રમ ભારત માટે પણ મહત્વનો છે. ભારત અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે ખૂબ જ મજબૂત આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. પરંતુ, આ કરારમાં પાકિસ્તાન અને તુર્કીનો સમાવેશ થાય છે—જે બે દેશો અવારનવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારત વિરોધી વલણ અપનાવતા આવ્યા છે. સાઉદી અરેબિયાનું પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથે આટલું નજીક આવવું ભારતીય કૂટનીતિ માટે ભવિષ્યમાં નવી ચોકીય પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
