ધાર્મિક વિવિધતાનો અભાવ: વિશ્વના આ ૧૦ દેશોમાં માત્ર એક જ ધર્મનું વર્ચસ્વ, પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટરનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
વૈશ્વિક સ્તરે જ્યારે વિવિધતા અને સર્વધર્મ સંભાવની વાતો કરવામાં આવે છે, ત્યારે પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર (Pew Research Center) ના તાજેતરના અહેવાલે એક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. વિશ્વના ૨૦૧ દેશો અને પ્રદેશોમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસ મુજબ, દુનિયાના ૧૦ દેશો એવા છે જ્યાં ધાર્મિક વિવિધતા લગભગ શૂન્ય સમાન છે. આ યાદીમાં સામેલ ૧૦ દેશોમાંથી ૮ દેશોમાં મુસ્લિમ વસ્તીનું પ્રભુત્વ છે, જ્યારે બાકીના બે દેશો લગભગ સંપૂર્ણપણે ખ્રિસ્તી વસ્તી ધરાવે છે.
યમન, અફઘાનિસ્તાન અને સોમાલિયામાં વિવિધતાનો અભાવ
અહેવાલ મુજબ, ધાર્મિક વિવિધતા સૂચકાંક (RDI) માં સૌથી નીચો સ્કોર ધરાવતા દેશોમાં યમન, અફઘાનિસ્તાન અને સોમાલિયા મોખરે છે. આ દેશોનો RDI સ્કોર શૂન્યની અત્યંત નજીક છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, આ દેશોમાં ૯૯.૮% થી વધુ વસ્તી મુસ્લિમ છે, જેના કારણે ત્યાં અન્ય કોઈ ધાર્મિક ઓળખ કે પરંપરા માટે અવકાશ બચતો નથી. આ યાદી દર્શાવે છે કે આ દેશોમાં ધાર્મિક એકરૂપતા ચરમસીમાએ છે.
બીજી તરફ, મોલ્દોવા અને તિમોર-લેસ્તે એવા દેશો છે જ્યાં ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળનારા લોકોની સંખ્યા મહત્તમ છે, જેના પરિણામે આ દેશો પણ ઓછી ધાર્મિક વિવિધતા ધરાવતા ટોચના ૧૦ દેશોમાં સ્થાન પામ્યા છે.
RDI સ્કોર કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા ધાર્મિક વિવિધતા માપવા માટે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. વિશ્વની વસ્તીને સાત મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવી છે:
૧. ખ્રિસ્તી
૨. મુસ્લિમ
૩. હિન્દુ
૪. બૌદ્ધ
૫. યહૂદી
૬. અન્ય ધર્મોના અનુયાયીઓ
૭. કોઈ પણ ધર્મ સાથે ન જોડાયેલા લોકો (નાસ્તિક)
જો કોઈ દેશમાં આ સાતેય જૂથો સમાન પ્રમાણમાં (લગભગ ૧૪-૧૪%) હોય, તો તે દેશનો RDI સ્કોર ૧૦ ગણાય છે, જે આદર્શ વિવિધતા સૂચવે છે. પરંતુ જો કોઈ દેશમાં એક જ ધર્મની વસ્તી ૯૫% કે તેથી વધુ હોય, તો ત્યાં વિવિધતાનો અભાવ ગણાય છે અને સ્કોર શૂન્યની નજીક પહોંચી જાય છે. યમન અને અફઘાનિસ્તાન જેવા દેશોનો સ્કોર ૦.૦૩ થી ૦.૦૪ ની વચ્ચે છે, જે અત્યંત ઓછી વિવિધતા દર્શાવે છે.
સિંગાપોર: વિશ્વનો સૌથી વિવિધતાસભર દેશ
એક તરફ જ્યાં ધાર્મિક એકરૂપતા ધરાવતા દેશો છે, ત્યાં બીજી તરફ સિંગાપોર જેવા દેશો પણ છે જે સાચા અર્થમાં ‘ગ્લોબલ વિલેજ’ ગણાય છે. સિંગાપોર ૯.૩ ના RDI સ્કોર સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે. અહીંના ધાર્મિક આંકડા આ મુજબ છે:
- બૌદ્ધ: ૩૧%
- ખ્રિસ્તી: ૧૯%
- મુસ્લિમ: ૧૬%
- હિન્દુ: ૫%
- કોઈ ધર્મ નહીં: ૨૦%
- અન્ય: ૯%
આ સંતુલિત વસ્તી ગણતરી સિંગાપોરને વિશ્વનો સૌથી વધુ ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને વિવિધતા ધરાવતો દેશ બનાવે છે. આ યાદીમાં બીજા ક્રમે સુરીનામ (Suriname) છે, જ્યાં પણ ખ્રિસ્તી, હિન્દુ અને મુસ્લિમ વસ્તીનું ઉત્તમ મિશ્રણ જોવા મળે છે.
મોટા દેશો અને અમેરિકાની સ્થિતિ
વિશ્વના ૧૦ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં અમેરિકા સૌથી વધુ ધાર્મિક વિવિધતા ધરાવતો દેશ છે. જોકે, વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં તે ૩૨માં સ્થાને છે. અમેરિકામાં ૬૪% ખ્રિસ્તી અને ૩૦% કોઈ ધર્મ ન પાળનારા લોકો છે, જ્યારે બાકીના ૬% માં મુસ્લિમ, હિન્દુ અને બૌદ્ધોનો સમાવેશ થાય છે.
એશિયાના સંદર્ભમાં જોઈએ તો, પાકિસ્તાન ૯૭% મુસ્લિમ વસ્તી સાથે મોટા દેશોની શ્રેણીમાં સૌથી ઓછી વિવિધતા ધરાવતો દેશ છે. ભારતની વાત કરીએ તો, અહીં હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મના લોકોની નોંધપાત્ર વસ્તીના કારણે ભારતનો વિવિધતા સૂચકાંક સારો છે.
શું દુનિયા બદલાઈ રહી છે?
રિપોર્ટના તારણો મુજબ, ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ ના દાયકામાં વૈશ્વિક ધાર્મિક નકશામાં બહુ મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા નથી. જોકે, પશ્ચિમી દેશોમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળનારા લોકોની સંખ્યામાં થોડો ઘટાડો થયો છે અને ‘કોઈ ધર્મ નહીં’ (Unaffiliated) શ્રેણીમાં આવતા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે.
અંતમાં, આ અહેવાલ એ કડવી વાસ્તવિકતા તરફ ઈશારો કરે છે કે વિશ્વના ૨૦૧ માંથી ૧૯૪ દેશોમાં કોઈ ને કોઈ એક જ ધર્મ બહુમતી (૫૦% થી વધુ) ધરાવે છે. ધાર્મિક વિવિધતા અને સહિષ્ણુતા એ આજના યુગમાં સાર્વત્રિક જરૂરિયાત હોવા છતાં, ભૌગોલિક રીતે દુનિયા હજુ પણ ધાર્મિક સીમાઓમાં વહેંચાયેલી છે.
