ફંડિંગની અછત અને AI નો પ્રભાવ: ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સમાં કેમ આવી રહ્યો છે નોકરીઓનો દુકાળ?
ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ સેક્ટર, જે એક સમયે નવી નોકરીઓનું હબ ગણાતું હતું, તે અત્યારે એક મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી આ સેક્ટરમાં છટણી (Layoffs) નો સિલસિલો અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. ‘લોંગહાઉસ કન્સલ્ટિંગ’ ના તાજેતરના ડેટા મુજબ, જુલાઈ 2025 થી અત્યાર સુધીમાં એટલે કે માત્ર 7 મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સમાંથી 4,500 થી વધુ કર્મચારીઓને છૂટા કરવામાં આવ્યા છે. આ આંકડો માત્ર આંકડો નથી, પરંતુ તે સ્ટાર્ટઅપ ઈકોસિસ્ટમમાં આવી રહેલા મોટા ફેરફારનો સંકેત છે. એક સમય હતો જ્યારે સ્ટાર્ટઅપ્સ આડેધડ હાયરિંગ કરતા હતા, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.
હાલમાં એડ્યુટેક (EdTech), ઈ-કોમર્સ અને ફૂડ ડિલિવરી જેવા સેક્ટર્સમાં સૌથી વધુ અસર જોવા મળી રહી છે. કંપનીઓ હવે તેમના ખર્ચમાં કાપ મૂકી રહી છે અને લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે ‘લીન ટીમ’ (નાની અને કાર્યક્ષમ ટીમ) મોડેલ અપનાવી રહી છે. આ છટણી પાછળ માત્ર આર્થિક મંદી જ નથી, પરંતુ બદલાતી ટેકનોલોજી અને રોકાણકારોના બદલાયેલા વલણો પણ એટલા જ જવાબદાર છે.
છટણી પાછળના મુખ્ય કારણો: ફંડિંગની અછત અને પ્રોફિટેબિલિટીનું દબાણ
સ્ટાર્ટઅપ સેક્ટરમાં નોકરીઓ ઘટવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ ‘ફંડિંગ વિન્ટર’ (Funding Winter) છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણકારો હવે સ્ટાર્ટઅપ્સને આંધળું ભંડોળ આપવાને બદલે ખૂબ જ સાવધ બની ગયા છે. અગાઉ સ્ટાર્ટઅપ્સ માત્ર ગ્રાહકો વધારવા પર ધ્યાન આપતા હતા, ભલે તેમાં ખોટ જતી હોય, પરંતુ હવે રોકાણકારો તરફથી ‘પ્રોફિટેબિલિટી’ એટલે કે નફાકારકતા પર સખત દબાણ છે.
કંપનીઓ હવે તેમનો ‘બર્ન રેટ’ (પૈસા ખર્ચવાની ગતિ) ઘટાડવા માંગે છે. જ્યારે કોઈ કંપની નફો નથી કરી શકતી, ત્યારે તેની પાસે કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટાડવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. આ ઉપરાંત, ઘણી મોટી કંપનીઓએ કોરોના કાળ દરમિયાન જરૂરિયાત કરતા વધુ હાયરિંગ કરી લીધું હતું, જેને હવે ‘રેશનાલાઈઝેશન’ ના નામે સુધારવામાં આવી રહ્યું છે. રોકાણકારો હવે એવી કંપનીઓમાં જ પૈસા રોકે છે જેની પાસે સ્પષ્ટ બિઝનેસ મોડેલ હોય અને જે ટૂંક સમયમાં નફો કરી શકે તેમ હોય.
AI ની એન્ટ્રી અને બદલાતી ટેલેન્ટની માંગ: ભવિષ્યમાં નોકરીઓનું શું?
બીજું મહત્વનું કારણ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો વધતો પ્રભાવ છે. ઘણી ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે એવા કાર્યો માટે AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરી રહી છે જે અગાઉ જુનિયર ડેવલપર્સ કે ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટર્સ દ્વારા કરવામાં આવતા હતા. AI ના કારણે ઓપરેશનલ એફિશિયન્સી વધી છે, પરંતુ તેનાથી રૂટિન અને રિપિટિટીવ કામ કરતા કર્મચારીઓની નોકરીઓ પર જોખમ ઉભું થયું છે. કંપનીઓ હવે એવા પ્રોફેશનલ્સની શોધમાં છે જેઓ AI સાથે મળીને કામ કરી શકે.
જોકે, આ બધું નકારાત્મક જ છે એવું નથી. ભલે 7 મહિનામાં 4,500 થી વધુ નોકરીઓ ગઈ હોય, પણ તેની સામે નવા ક્ષેત્રોમાં તકો પણ ઉભી થઈ રહી છે. અત્યારે AI ડેવલપમેન્ટ, ડેટા સાયન્સ અને ગ્રીન-ટેક (Clean Energy) સેક્ટરમાં નવી નોકરીઓની ભારે માંગ છે. કંપનીઓ હવે ‘માસ હાયરિંગ’ ને બદલે ‘સિલેક્ટિવ હાયરિંગ’ પર ભાર આપી રહી છે. આનો અર્થ એ છે કે જે કર્મચારીઓ પાસે આધુનિક સ્કીલ્સ છે, તેમના માટે હજુ પણ પૂરતી તકો છે. આવનારા સમયમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ વધુ મેચ્યોર થશે અને માત્ર સ્કિલ્ડ ટેલેન્ટ પર જ રોકાણ કરશે.
